 
_______________________ |
 GERI
SÖZCÜĞÜN VE SÖZÜN ANLAMI
SÖZCÜ ĞÜN VE SÖZÜN ANLAMISÖZCÜK: Tek başına anlamı olan veya cümledeki göreviyle anlam kazanan, somut veya soyut, ses ya da ses topluluğudur. Sözcükler varlıkların ya da zihnimizdeki kavramların karşılığıdır. Sözcüklerin birçoğu, zamanla taşıdıkları ilk anlamın dışında, yeni anlamlar kazanarak da kullanılır. • “Karşıdaki evi görüyor musun?” cümlesinde “görmek” sözcüğü, “gözle seçmek” anlamında kullanılmıştır. • “Evimiz güneş görüyor.” cümlesinde “görmek” sözcüğü, “yüzü bir tarafa dönük olmak” anlamında kullanılmıştır. • “Gördüm ki bu iş sanıldığı kadar zor değilmiş.” cümlesinde “anlamak” anlamında kullanılmıştır. • “Cebi nihayet para gördü.” cümlesinde ise “görmek” sözcüğü, “bir şeye erişmek, sahip olmak” anlamında kullanılmıştır. Anlaşıldığı üzere bir sözcük kullanıldığı cümleye göre farklı anlamlar kazanmaktadır. Şimdi sözcüklerin hangi anlamlarda kullanıldığını görelim. GERÇEK ANLAM (Temel Anlam) Bir sözcü ğün düşündürdüğü ilk anlamdır.Gerçek anlam, bilinen en yayg ın anlamdır, kişileregöre farkl ılık göstermez, herkese aynı anlamı düşündürür.• Evin önüne büyük bir kulübe yaptı.• Elmalar, bir bir yere düştü.• Tencerenin içindeki su çok sıcaktı.YAN ANLAM Bir sözcü ğün, cümle içinde kazandığı, gerçek anlamaş ekil ya da içerik yönünden bağlı olan anlamına“yan anlam” denir. • Kapının kolu kırıldı.• Çocuğun ateşi çıktı.• Tesisleri dağın eteğine kurdular.• Bıçağın ağzı körelmiş.MECAZ (DE ĞİŞMECELİ) ANLAMSözcü ğün gerçek anlamından uzaklaşarak başkabir anlam ı karşılayacak biçimde kullanılmasıyla kazandığıyeni anlamd ır.Mecaz ın en yaygın biçimi somut anlamlı bir sözcüğünsoyut anlam kazanmas ıdır.• “Sözümü ikide bir kesip duruyordu.” cümlesinde“kesmek” sözcü ğü, gerçek anlamından uzaklaşıp “müdahaleetmek” anlam ında kullanılmıştır.Ş imdi bazı sözcüklerin “gerçek, yan ve mecaz” anlamıylakullan ımlarını örnek cümlelerde görelim.Burun: • Yere düşünce burnum kanadı.gerçek anlam • Ayakkabının burnu delindi.yan anlam • Burnundan, gururundan yanına varılmıyor.mecaz anlam AD AKTARMASI Benzetme ilgisi olmaks ızın bir sözcüğü, ilgili olduğuba şka bir sözcük yerine kullanmaktır.Ad aktarmas ının çeşitli kullanımları vardır:İ ç söylenir, dış anlatılır:• Ayaklarınla içeri girme. (ayakkabı)• Reçeli masaya getir. (kavanoz)BENZETME Anlam ı kuvvetlendirmek için benzer niteliklere sahipbir varl ık yardımıyla anlatmaktır.• “Körfezdeki dalgın suya bir bak.” bu dizede “su”,“dalg ın bir insana” benzetilmiş, insanın özelliği doğayaaktar ılmıştır.• Sen, ne tilkisin sen.” cümlesindeki kişi, “kurnazlık”yönünden tilkiye benzetilmi ş, doğadan insana aktarmayap ılmıştır.DOLAYLAMA Tek sözcükle anlat ılacak bir kavramı birden çoksözcükle anlatmakt ır.Derya kuzusu → balıkYedi tepeli şehir → İstanbulYavru vatan → KıbrısMe şin yuvarlak → topFile bekçisi → kaleciBeyaz önlüklüler → doktorlarOrmanlar kral ı → aslanUlu önder → AtatürkTER İM ANLAMIBilim, sanat, spor, meslek gibi belirli bir alana ait olan sözcüklere “terim” denir. Terimler, özel sözcüklerdir ve anlamlar ı kişiden kişiyede ğişmez.Türkçe: Hece, uyak, s ıfat, yüklem…Matematik: Aç ı, kare, logaritma…Co ğrafya:Enlem, boylam, yükselti… Tiyatro: Oyun, sahne, kostum, perde… Futbol: Taç, korner, penalt ı…Müzik: Nota, solfej, hicaz… SOMUT ANLAM Duyu organlar ımızla algıladığımız, varlığını herhangibir duyumuzla anlayabildi ğimiz sözcükler somut anlamlıdır.a ğaç, rüzgâr, ateş, ses, ışık…SOYUT ANLAM Varl ığını duyu organlarımızla algılayamadığımız;fakat var oldu ğunu kabul ettiğimiz sözcükler soyut anlamlıdır.huzur, sevinç, a şk, korku, öfke…YANSIMA SÖZCÜKLER Do ğadaki varlıkların çıkardığı sesleri taklit etmekyoluyla olu şturulan sözcüklere “yansıma” denir.• Kapının gıcırdamasını gideremedik.• Köpeklerin havlaması köylüleri uyandırdı.• Suyun şırıltısı insana huzur verir.• Balon patlayınca çok korktuk.Yukar ıdaki cümlelerde “gıcırtı, havlamak, şırıltı,E ŞANLAMLILIK (ANLAMDAŞLIK)Yaz ılış ve söylenişleri farklı; fakat anlamları aynıolan sözcükler e şanlamlıdır.E şanlamlılık genellikle başka dillerden dilimize girmişsözcüklerle olu şmuştur.ne şeli – şeny ıl – senes ınav – imtihantümce – cümle dize – m ısrasa ğlık – sıhhatE ŞSESLİLİK (SESTEŞLİK)Sesleri ve söyleni şleri aynı; fakat anlamları farklıolan sözcükler seste ştir.Al: • Kırmızı: Yanakları al al olmuş.• Almak eylemi: Bir sepet aldım.Aç: • Tok olmayan: Yemek yoksa aç kalacağız.• Açmak eylemi: Televizyonu açtı.KAR ŞIT (ZIT) ANLAMLILIKAnlam bak ımından birbirinin tersi, karşıtı olan sözcüklerdir.iyi – kötü ön – arka güzel – çirkin a ğlamak – gülmekYAKIN ANLAMLILIK Tek ba şına aynı kavramı karşılamayan; fakat anlamcayak ın olan sözcüklerdir.ak şam ile geceserin ile ılıkmutlaka ile kesinlikle seçkin ile önemli N İTEL ANLAMBir varl ığın durumunu, özelliği belirten sözcükler nitelanlaml ıdır.• Onun büyük hayalleri vardı.• Bu davranışı, onu iyice küçülttü.• İlk dersinde çok heyecanlandı.N İCEL ANLAMVarl ıkların sayılabilen ölçülebilen özelliklerini verensözcükler nicel anlaml ıdır.• Büyük bir evde oturuyorlar.• Bankada küçük bir hesabı vardı.• Bu işten çok para kazandı.ÖZEL VE GENEL ANLAMLILIK Cümlede ayn ı türün içindeki bir tek kavramı karşılayansözcük “özel”; çoğul eki almadan aynı türden birdenfazla kavram ı karşılayan sözcük ise “genel” anlamlıdır.• Çiçeğe su vermeyi unuttum.özel • Çiçek doğanın süsüdür.genel İ KİLEMELERAnlam ı güçlendirmek daha etkili kılmak için iki sözcüğünbir araya gelmesiyle olu şur.İ kilemeler değişik biçimlerde oluşabilir:a) Ayn ı sözcüğün tekrarıyla:• Kucak kucak çiçek topladı.• Yavaş yavaş yerinden doğruldu.• Sabah sabah beni niye uyandırıyorsun?b) E ş veya yakın anlamlı sözcüklerin yan yanagelmesiyle: • Hısım akraba toplanıp gelmişler.• Yalan yanlış bilgiler edinmiş.• Eşe dosta haber saldık.c) Kar şıt anlamlı sözcüklerin yan yana gelmesiyle:• Gece gündüz ders çalışıyor.• Bu sınavı ölüm kalım meselesi yapmayın.• İleri geri konuştu gitti.d) Biri anlaml ı biri anlamsız sözcüklerin yan yanagelmesiyle: • Eğri büğrü yazıyor.• Benden para mara isteme.• Saçma sapan sözler duymak istemiyorum.e) Anlams ız iki sözcüğün yan yana gelmesiyle:• Benden ıvır zıvır şeyler istedi.• Abuk sabuk şiirler yazıyor.• Eciş bücüş yazısı var.f) Yans ıma sözcüklerin bir araya gelmesiyle:• Kalbim güm güm atıyor.• Eğilmişler fısır fısır konuşuyorlar.• Merdivenden paldır küldür yuvarlandı.DEY İMLERDeyimler, en az iki sözcü ğün, gerçek (temel) anlamlarınıyitirip yeni bir soyut anlam ı karşılamasıyla oluşur.Deyimler kal ıplaşmış sözlerdir. Deyimi oluşturansözcükler de sözcüklerin yerleri de de ğiştirilemez.“Pi şmiş aşa su katmak” deyiminde “aş” sözcüğününyerine, anlamda şı olan “yemek” sözcüğünü getirirsekdeyimin anlam ı bozulur.Deyimler genellikle mecaz anlaml ıdır.• Eli ayağı dolaşmak• Yüzü sirke satmak• Kafası bozulmakBaz ı deyimler gerçek anlamlarıyla kalıplaşır.• Alan razı satan razı• İyi gün dostu• Hem suçlu hem güçlü
*Bu Makale 357 defa okundu. |
