YAÞAYAN DEMOKRASÝ

 

TÜRKLERDE YÖNETÝM ANLAYIÞLARI

 

Türk Hükümdarlarýnýn Tahta Çýkýþý Tarih Boyunca Kaç Deðiþik Þekilde Meydana Gelmiþtir?

1- Hanedan üyeleri arasýnda siyasi ve askeri mücadeleyi kazanan hükümdar olarak tahta
çýkýyordu. (En sýk rastlanan durum)
2- Hükümdarýn rakipsiz aday olmasý(Bu durumda taht kavgasý olmadan baþa geçiyordu.)
3- Seçim Usulü (Kengeþ, toy veya kurultay denilen devletin ileri gelenlerinden oluþan meclisin
toplanarak hanedan üyelerinden birini tahta geçirmesi.
4)-Ekber ve Erþed(En yaþlý ve Olgun) olanýn baþa geçmesi. (Bu yöntem III. Ahmet zamanýndan
itibaren sadece Osmanlý Devletinde uygulanmýþtýr.

 

Kimler Türk Devletinde Hükümdar Olabilirdi?

 

Hanedandan olan bütün erkeklerin hükümdar olma haklarý vardý. (Kardeþler, kardeþ çocuklarý, amca,amca çocuklarý ve diðer hanedan üyeleri.)

 

Kut Anlayýþý Nedir?

 

Türkler devleti yönetme yetkisinin TANRI tarafýndan verildiðine inanýyorlardý. Tanrý tarafýndan verilen bu yönetme hakkýna KUT diyorlardý.KUTun kan yoluyla hükümdarýn tüm erkek çocuklarýna geçtiðine inanýyorlardý.

 

Kut Anlayýþý Türk Devletlerini Nasýl Etkilemiþtir?

 

Bütün hanedan üyelerinde KUT olduðundan kendine siyasi ve askeri bakýmdan güvenen kiþi taht  kavgasýna girebiliyordu. Bu durum Türk devletlerini ya iç savaþ sonucu istkrarsýzlýða, yada bölünmeye götürüyordu.

 

Ýkili Yönetim Nedir?

 

Türk Devletlerinde hükümdar yönetimi kolaylaþtýrmak için ülkeyi SOL(Doðu) ve SAÐ(Batý) olmak üzere ikiye ayýrýrdý. Ortada (Merkezde) ise asýl hükümdar bulunurdu. Sað ve Solda ise Hanedan üyelerinden YABGUlar bulunurdu.

MECLÝS VE HÜKÜMET

 

KURULTAY

Türk Meclislerine TOY, KURULTAY veya KENGEÞ denilirdi.
Kurultayda devletin ana meseleleri görüþülür, hükümdarýn ölümü, savaþ veya milli felaketlerde kurultay toplanýrdý.
AYGUCI : Hükümet baþkaný(baþbakan)
BUYRUK : Bakan
TAMGACI: Dýþ siyaset iþlerini yürüten görevliler
Eski Türk Devletlerinde diðer devledevlet görevlileri þunlardý:
TÝGÝN: Hükümdar çocuklarý (Tekin)
ÞAD : Diðer Hanedan mensuplarý
Bunlarýn dýþýnda Ýnal, inanç, tarkan, baða, tudun, çor, külüð, apa, ataman gibi devlet görevlileri de vardý.

 

DÝVAN-I HÜMAYUN

Devlet meselelerinin görüþüldüðü yerdir. kuruluþ ve yükselme devrinde osmanlý devleti'nde merkezi bürokrasinin en yetkili kurumu olan divan-ý hümayun, osmanlý idari baþarýsýnýn sembolü olmuþtur.

divan müzakerelerine önemli iþlerden baþlanýrdý. harici meseleler, elçilerin teklifleri ve onlara verilecek cevaplar; beylerbeyilerden özellikle stratejik önemi olan serhat ve sýnýr eyaletlerden gelen rapor ve mektuplar, arazi ihtilaf ve davalarý, devlet idaresiyle ilgili çeþitli meseleler; görevlilerin tayini, terfileri, nakilleri gibi hususlarýr için yetkililerden gelen arzlar ele alýndýktan sonra þikayet ve dava dinlenmeye geçilirdi. davacýlarn varsa arzuhalleri toplanýr, kendileri saraya gelmiþlerse davalý ve davacýlar, kapýcýlar ve çavuþlar tarafýndan divan-ý hümayuna getirilirlerdi.

divan-ý hümayun'da görülen meselelerle ilgili olarak divan üyeleri arasýnda yerleþmiþ bir iþ bölümü görülür.

divan-ý hümayun'un iþleyiþ ve yetkilerini maddelendirmek istersek,

- ülke dahilinde müslim, gayri müslim tüm osmanlý tebaasýnýn emniyet ve asayiþinin temini,
- reaya-sipahi münasebetlerinin aahenk içinde yürütülmesi,
- merkez-taþra münasebetlerinde hassas dengenin korunmasý,
- eyaletlere özelliklerine göre uygun beylerbeyi ve sancak beylerinin atanmasý,
- dýþ meselelerde devletin temel politaksýnýn belirlenmesi,
- devletlerle olan yerleþmiþ prensiplerin korunmasý,
- istanbul'da ikamet eden avrupa elçilerinden gelen görüþme taleplerinin deðerlendirilmesi,
- elçilerin çaðýrýlarak bilgi edinilmesi,
- sýnýrlardan gelen raporlarýn incelenmesi ve savaþ veya barýþ durumda ordu için gereken malzemelerin temini,
- hukuki davalar ve yeniden bakýlmasý istenen davalarýn görüþülmesi
sayýlabilir.

 

 

TANZÝMAT FERMANI

 

3 Kasým 1839'da Sultan Abdülmecid'in sadrazamý Mustafa Reþid tarafýndan Gülhane Parký'nda yabancý devletlerin elçileri ve büyük bir halk topluluðunun huzurunda okunan, kiþilerle devlet arasýndaki iliþkilere hukuki yönden yenilikler getiren, þeriata dayanan eski yasalarý tamamen deðiþtirmeyi öngören, Tanzimat-ý Hayriye adý verilen ýslahat hareketinin siyasal ve hukuki yönden teminat altýna alan belge.

Yeniçeri Ocaðý'nýn bozulmaya baþlamasý nedeniyle Sultan II. Mahmud döneminde baþlayan yenilik hareketleri ve Sultan Abdülmecid'in tahta çýkar çýkmaz ýslahat hareketine devam etmek amacýnda olduðunu göstermesi Osmanlý Devlet yapýsýndaki deðiþmin baþlangýcýydý. Sadrazam Mustafa Reþid Paþa, Gülhane Hatt-ý Hümayununu Padiþah adýna kaleme almýþ; devlet ve birey arasýndaki iliþkilerde devletin modernleþtirilmesi amacýna dayanan temel ilkeler kabul ve ilan edilmiþtir. Tanzimat Fermaný'nýn tam metni þöyledir ;

Herkesin bildiði gibi, devletimizde, kuruluþundan beri Kuran'ýn yüce hükümlerine ve þeriat yasalarýna tam uyulduðundan, ülkemizin gücü ve bütün tab'asýnýn refah ve mutluluðu en yüksek noktaya çýkmýþtý. Ancak, yüz elli yýl var ki, birbirlerini izleyen karýþýklýklar ve çeþitli nedenlerle þeriata ve yüce yasalara uyulmadýðýndan evvelki kuvvet ve refah, tam tersine zayýflýk ve fakirliðe dönüþtü. Oysa, þeriat yasalarý iel yönetilmeyen bir ülkenin varlýðýný sürdürebilmesinin imkansýzlýðý açýk seçik ortadadýr.

Tahta geçtiðimiz mutlu günden bu yana bütün çabalarýmýz, hep ülkenin kalkýnmasý, ahalimiz ve fakirlemizin refahý amacýna yönelik oldu. Eðer, yüce devletimize dahil ülkelerin coðrafi konumu, verimli topraklarý ve halkýnýn yetenekleri gözönünde tutularak gerekli giriþimler yapýlýrsa, yüce Tanrý'nýn yardýmý ile, beþ-on yýlda kalkýnabileceðimiz söz götürmez.

Ulu Tanrý'nýn yardýmýna ve Peygamberimiz hazretlerinin ruhaniyetine sýðýnarak, yüce devletimizin ve ülkemizin iyi bir biçimde yönetilmesi için bundan böyle bazý yeni yasalar çýkarýlmasý gerekli görüldü.

Söz konusu yasalarýn baþýnda can güvenliði; ýrk, namus ve malýn korunmasý; vergi toplanmasý; halkýn askere alýnýp silah altýnda tutulma süresi gibi hususlar gelmektedir. Þöyle ki; Dünyada can, ýrz ve namustan daha kýymetli birþey yoktur. Bir insan bunlarý tehlikede görünce, yaradýlýþtan kötü olmasa bile, canýný ve namusunu korumak için olmadýk çarelere baþvurur. Bunun devlet ve memlekete zarar vereceði açýktýr. Buna karþýlýk, can ve namustan emin olan bir kimse sadakat ve doðruluktan ayrýlmaz, iþi ve gücü ile devletine ve milletine yararlý olur.

Mal güvenliðinin olmadýðý yerde ise kimse devlet ve ulusuna ýsýnamaz, ülkesinin yükselmesi ile ilgilenmez, hep korku ve üzüntü içinde yaþar. Buna karþýlýk, malýndan, mülkünden emin olmadýðý zaman hep kendi iþi ve iþinin geniþletilmesi ile uðraþýr. Devlet ve millet gayreti, vatan sevgisi kendisinde her gün artar.

Vergi konusuna gelince: Bir devlet, ülkesini korumak için askere ve gerekli öbür masraflara muhtaçtýr. Bu, para ile olur. Para, tab'adan toplanacak vergiler ile oluþtuðundan bunun en iyi þekilde toplanmasý gerekir.

 

MEÞRUTÝYET

 

Krallýkla yönetilen ülkelerde, halkýn seçtiði temsilcilerin meydana getirdiði meclislerin yönetime katýlmasý hali. Türkiye'de, Osmanlý Ýmparatorluðu devrinde iki defa Meþrutiyet ilân edilmiþtir. Ýlki kýsa sürdüðü için, çoklukla, Meþrutiyet Devri deyiminden, Ýkinci Meþrutiyet anlaþýlýr.

 

Meclis-i Mebusan

 

Meclis-i Umûmî adý verilen Osmanlý parlamentosunun birinci kýsmýný Meclis-i Âyân teþkil ederdi. Ýkinci kýsmýný teþkil eden ve Hey’et-i Meb’ûsân adý da verilen bu meclisin üyeleri, halk tarafýndan seçilirdi. Meb’ûsân meclisi, kânun tasarýlarýný görüþür, sonra Âyân Meclisinin ve pâdiþâhýn yetkisine sunardý. Hükûmete güven veya güvensizlik oyu vermesi de söz konusu deðildi. Meb’ûsan meclisinin üye sayýsý her 50.000 Osmanlý vatandaþýna bir temsilci düþecek þekilde tesbit ediliyordu. Seçim gizli oyla yapýlmaktaydý. Osmanlý vatandaþý olmayan, özel bir durum gereðince geçici olarak yabancýlarýn hizmetinde bulunan, Türkçe bilmeyen, 30 yaþýný tamamlamamýþ, iflâs ile mahkûm olup da îtibârý henüz iâde edilmemiþ olan, kötü hâli ile þöhret bulan, daha önce hâcir altýna alýnmasýna hükmedilmiþ olup da hâlen hâcir altýnda bulunan, medenî haklardan mahrûm olan ve baþka devletin vatandaþý olduðunu iddiâ eden kimseler, bu meclise üye seçilemezdi. Ayrýca yapýlacak seçimlerde meb’ûs seçilebilmek için, Türkçe okumak ve mümkün olduðu ölçüde yazmak þartý aranýyordu.

18 Mart 1877’de çalýþmalarýna baþlayan ilk meclisin üyeleri, geçici bir tâlimâtla vilâyet, livâ ve kazâlarýn idâre meclisi üyeleri arasýndan seçildiler. Ýstanbul için ayrý bir seçim yapýldý. Bu mecliste 69’u Müslüman, 46’sý gayri müslim olmak üzere 115 üye vardý. Bu meclis, 28 Haziran 1877’de çalýþmasýný tamamlayarak daðýldý. Ayný seçim usûlüyle teþkil edilen ikinci dönem meclis, 13 Aralýk 1877’de toplandý. Bu meclis, kânun tasarýlarýndan çok hükûmetin icrâatýný ve 93 Harbinin (1877-1878) idâresini tartýþmaya baþladý. Meb’ûslardan Müslüman olanlar bile kendi bölgeleriyle ilgili bölücü fikirleri savundular. Memleketi düþünen üye sayýsýnýn azýnlýkta kaldýðý görüldü. Bu sebeple Meclis-i Meb’ûsân, 14 Þubat 1878’de tâtil edildi. Abdülhamîd Hanýn îktidârýnýn sonlarýna doðru, içerden ve dýþardan yapýlan kýþkýrtmalarla, orduda ve halk arasýnda kýpýrdanmalar baþladý. Sultan Abdülhamîd Han, 30 sene 5 ay 9 gün aradan sonra 23 Temmuz 1908’de Ýkinci Meþrûtiyeti îlân etti. Ayný yýlýn Kasým ve Aralýk aylarýnda meb’ûs seçimi yapýldý. Ahrâr ile Ýttihât ve Terakkî fýrkalarýnýn katýldýðý seçimlerde, Ýttihât ve Terakkî çoðunluðu saðladý. 4 Aralýk 1908’de meclis açýldý. 31 Mart Vak’asý bahâne edilerek, Abdülhamîd Han tahttan indirildi. Meclis-i Meb’ûsân, Mayýs 1909’da Kânûn-i Esâsî üzerinde deðiþiklik yaptý. Bu deðiþiklikler, Âyân meclisi ve pâdiþâh tarafýndan tasdîk edildi. Pâdiþâh ve Âyân Meclisinin yetkisi daraltýldý. Meb’ûsân Meclisinin yetkisi çoðaltýldý. 1911’de ara seçim yapýldý. 18 Ocak 1912’de Pâdiþâh, Meclis-i Meb’ûsâný fethetti. Yapýlan seçimden sonra, 18 Nisan 1912’de meclis yeniden toplandý. Meclis, 5 Aðustos 1912’de Ahmed Muhtar Paþanýn teklifi ile tekrar feshedildi. Balkan Savaþý sebebiyle seçime gidilemedi. Sýkýyönetim îlân edildi. Ýttihât ve Terakkî Fýrkasý, 23 Ocak 1913’te Bâbýâlî Baskýný ile, iktidârý ele geçirdi. 1914’te tek baþýna seçime girip, Meclis-i Meb’ûsân üyeliklerinin tamâmýný elde etti. Birinci Dünyâ Savaþý boyunca bu hâliyle faaliyetini devâm ettiren Meclis-i Meb’ûsân, Mondros mütârekesini müteâkib 21 Aralýk 1918’de Sultan Vahideddîn tarafýndan seçim yapýlmak üzere feshedildi. Yapýlan seçim sonunda Meclis, ilk toplantýsýný 12 Ocak 1920’de yaptý. 16 Mart 1920’de Ýstanbul’un îtilâf devletlerince iþgâl edilmesi üzerine, Meclis-i Meb’ûsân, yeniden seçilmek üzere pâdiþâh irâdesiyle 11 Nisan 1920’de feshedildi. Bir daha da seçilmeyip, târihe karýþtý.

 

 

TÜRKÝYE BÜYÜK MÝLLET MECLÝSÝ

 

12 Ocak 1920'de toplanan Meclis-i Mebusan, 28 Ocak 1920 tarihindeki gizli oturumunda "Ahd-i Milli" olarak Misak-ý Milli kararlarýný almýþ ve kararlar bütün mebuslar tarafýndan imzalanmýþtý. 17 Þubat 1920 tarihli oturumunda da basýnda yayýnlanmasý ve bütün yabancý parlamentolara bildirilmesi kararlaþtýrýldý. 15 Mart'ta, Ýstanbul'daki Ýtilaf kuvvetleri 150 Türk aydýnýný yakalatmýþ ve ertesi gün de þehir fiilen ve resmen askeri iþgale maruz kalmýþtý.

18 Mart 1920'de Ýngilizler, meclisin etrafýný makineli tüfeklerle sararak, toplantý halinde bulunan milletvekillerinden bazýlarýný tutuklayarak ve sürükleyerek götürdüler. Bunun üzerine milletvekilleri meclisin çalýþma süresini ertelediler. Böylece, son Osmanlý Meclis-i Mebusaný düþman süngüsü altýnda zorla kapatýldý.

Bu iþgali, fedakar bir telgraf memuru Manastýrlý Hamdi Efendi vasýtasýyla öðrenen Mustafa Kemal Paþa, derhal bu hareketi protesto ederek, bu iþgalin haksýz ve hükümsüz olduðunu bütün dünyaya beyan etti. Bu arada, Eskiþehir ve Afyonkarahisar'daki yabancý birlikler, silahlarý ellerinden alýnarak, bulunduklarý yerlerden uzaklaþtýrýldý. Geyve-Ulukýþla yakýnlarýndaki demiryollarý iþgal kuvvetlerinin ilerlemelerini zorlaþtýrmak için bozuldu. Anadolu'da bulunan yabancý subaylar tutuklandý.

Ankara'da olaðanüstü yetkilere sahip bir meclisin açýlmasý belirlendi. Kurucu Meclis olarak çalýþmasý düþünülen bu meclisi, Mustafa Kemal, halkýn yadýrgamamasý için "olaðanüstü yetkilere sahip bir meclis" olarak takdim etti. Kurucu Meclis ve seçimlerle ilgili 19 Mart 1920'de bir bildiri yayýnladý. Seçimlerin yapýlmasý için yayýnlanan bu bildiri uyarýnca, yurdun her yerinde seçimler yapýldý. Bolu Düzce, Hendek bölgesinde baþlayan ve Nallýhan, Beypazarý çevresine sýçrayan bazý ayaklanma olaylarý oldu. Bu olaylardan dolayý, seçilen milletvekillerinin tümünün gelmesi beklenilmeden, Millet Meclisi'nin açýlma hazýrlýklarý yapýldý.

22 Nisan 1920'de yapýlan çaðrý ile Millet Meclisi, 23 Nisan 1920 günü toplandý. O gün, Hacý Bayram Camii'nde kýlýnan Cuma Namazýndan sonra topluca Meclis binasýna gelindi. Türkiye tarihinde ilk kez padiþah olmaksýzýn, 23 Nisan 1920, saat 14'de merasimle ve dualarla Meclis açýldý. Baþkanlýða ilk olarak en yaþlý üye olan Sinop Milletvekili Þerif Bey getirildi. Ýlk Meclis, Ýstanbul'dan gelen 90'ýn üzerindeki mebusa ilave olarak, 125 devlet memuru, 53 asker, 53 din adamý ve çeþitli sayýda tüccar, çiftçi ve hukukçudan oluþan kadrosuyla çalýþmalarýna baþladý. Mustafa Kemal, 24 Nisan 1920'de Meclis Baþkaný seçildikten sonra, meclise teþekkürlerini ifade ederek ilk meclis konuþmasýný yaptý.

23 Nisan 1920'de kurulan yeni Meclis, 1 numaralý kararý ile kendi kuruluþunu düzenlemiþtir. Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi kararlarýna uygun olarak milli iradeye dayanan bir meclisin seçimi yapýlmýþtýr. Kapatýlan Ýstanbul Meclis-i Mebusan'ýn bir kýsým üyeleri, yeni kurulan Meclis'e katýlma yetkisini 1 numaralý karar ile kazandýlar.

Meclisin açýlýþýný izleyen gün, Mustafa Kemal'in teklifi ile aþaðýdaki esaslar kabul edildi.

1) Mecliste beliren milli iradenin vatanýn geleceðine doðrudan doðruya el koymasýný kabul etmek temel ilkedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin üstünde bir güç yoktur.
2) Türkiye Büyük Millet Meclisi, yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamýþtýr.
3) Hükümet kurmak gereklidir. Meclisten seçilecek ve vekil olarak görevlendirilecek bir kurul hükümet iþlerine bakar. Meclis baþkaný bu kurulun da baþkanýdýr.
4) Geçici bir hükümet baþkaný veya padiþah vekili tayin edilmesi uygun deðildir. Padiþah ve halife, baský ve zordan kurtulduðu zaman, Meclis'in düzenleyeceði kanuni esaslara uygun olan durumunu alýr. 23 Nisan 1920'de kurulan Büyük Millet Meclisi yasama ve yürütme, zaman zaman da yargý yetkisini elinde topluyordu. Milletin tek temsilcisi sýfatýyla da kuvvetler birliði sistemini benimsedi. Dönemin þartlarý gereði bir Meclis Hükümeti sistemi kuruldu. Meclis Baþkaný ayný zamanda Hükümet Baþkaný idi. Devlet Baþkanlýðý diye bir makam yoktu. Hükümeti teþkil eden üyeler vekil diye adlandýrýlýyordu. Meclis olaðanüstü yetkilerle donatýlmýþ olduðundan, kuvvet ve yetki birliðini de bu niteliði ile temsil ediyordu.

 

 

ANAYASAMIZ VE CUMHURÝYET

 

Cumhuriyetin nitelikleri

MADDE 2. – Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanýþma ve adalet anlayýþý içinde, insan haklarýna saygýlý, Atatürk milliyetçiliðine baðlý, baþlangýçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.

Devletin bütünlüðü, resmî dili, bayraðý, millî marþý ve baþkenti

MADDE 3. – Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir.

Bayraðý, þekli kanununda belirtilen, beyaz ay yýldýzlý al bayraktýr.

Millî marþý “Ýstiklal Marþý”dýr.

Baþkenti Ankara’dýr.

Deðiþtirilemeyecek hükümler

MADDE 4. – Anayasanýn 1 inci maddesindeki Devletin þeklinin Cumhuriyet olduðu hakkýndaki hüküm ile, 2 nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesi hükümleri deðiþtirilemez ve deðiþtirilmesi teklif edilemez.
*Bu Makale 207 defa okundu.