NOKTALAMA ÝÞARETLERÝ

Yazýda karýþýklýklarýn önüne geçmek, yanlýþ okumayý önlemek, okumayý ve anlamayý kolaylaþtýrmak, cümlenin yapýsýný ve duraklama yerlerini belirlemek, sözün vurgu ve ton gibi özelliklerini belirtmek için kullanýlan iþaretlere noktalana iþaretleri denir.

Noktalama iþaretlerinden nokta, virgül, noktalý virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, týrnak iþaretleri, ayraç ve kesme ait olduklarý kelimelere bitiþik olarak yazýlýr ve kesme dýþýndaki iþaretlerden sonra bir harf boþluðu ara verilir. 

Yazýdaki trafik iþaretleri olarak da tanýmlayabileceðimiz noktalama iþaretleri þunlardýr:

1. NOKTA ( . ) 

 

Hüküm, yargý bildiren, tamamlanmýþ cümlelerin sonuna konur:

Türk’üm.
Okul açýldý.

“Artýk ana dili büsbütün iþitilmez olmuþtu. Hasan, köþeye büzüldü; bir þeyler soran olsa da susuyordu, yanaklarý pençe pençe, al al olarak susuyordu. Portakal bahçelerine dalmýþ, göðsünde bir katýlýk, gýrtlaðýnda lokmasýný yutamamýþ gibi bir sert düðüm, daima susuyordu.” (Eskici; Refik Halit Karay)

Bazý kýsaltmalarýn sonuna konur:

Prof., Doç., Dr., Ýst., s., vb., Cad., Sok., Alm., Ar., Far., Fr., Ýng.

Nokta kullanýlmayan kýsaltmalar:

TBMM, TDK, D, B, K, G, KB, GB, KD, GD (sekizi de yön),

m, cm, g, kg, l, C, Fe

Sayýlardan sonra sýra belirtmek için “–ncÝ” ekinin yerine kullanýlýr:

50. yýl kutlamalarý, Cumhuriyet’in 75. yýlý, yýlýn 365. günü

IV., II. Mehmet, XV. yüzyýl

Tarihlerde gün, ay ve yýl rakamlarýnýn arasýna konur.

05.02.1972, 119.12.1996, 29.X.1923

Ay adlarý harfle yazýlýrsa nokta kullanýlmaz:

29 Ekim 1923

Saat bildiren sayýlarda saat ile dakika arasýna konur:

08.30, 14.40, 23.58, 00.20[3]

 Matematikte çarpý iþareti yerine konur:

4.5=20

 

2. VÝRGÜL ( , ) 

 

Cümlede birbiri ardýnca sýralanan, eþ görevdeki kelime ve kelime gruplarý arasýna konur:

Uzun boylu, sarýþýn, gözlüklü ve sevimli bir çocuktu.  (sýfatlar arasýna)

Kalemini, defterini, çantasýný ve hýrkasýný alýp gitti. (nesneler arasýna)
Ali, Veli, Selâmi! Kivi getirin! (hitap kelimeleri arasýna)

Aralarýnda biçimce ve anlamca ilgi bulunan (sýralý) cümlelerin arasýna konur:

Umduk, bekledik, düþündük.
Cemal Bey çantasýný kapattý, yerinden kalktý, mahcup bir þekilde oradan ayrýldý.
Tozlu ve soluk kýrmýzý perdelerden yakýcý bir güneþ taþýyor, bütün odayý dolduruyordu.

Cümlede özel olarak vurgulanmasý gereken öðelerden sonra konur:

Binaenaleyh, biz her vasýtadan, yalnýz ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz. (Atatürk) 

Uzun cümlelerde yüklemden uzak düþmüþ olan özneyi belirtmek için (özne ile yüklen arasýna baþka öðeler girmiþse) özneden sonra kullanýlýr:

Çocuk, soðuk bir kýþ günü ayrýldýðý ve uzun zaman haberini dahi alamadýðý köyünü artýk unutmuþtu.

Cümlede isim olarak kullanýlan adlaþmýþ sýfatlar, kendinden sonra gelen kelimenin sýfatý þeklinde anlaþýlacaksa bu kelimelerden sonra virgül konur. Yani bir kelimenin kendinden sonraki kelimeyle ilgisi olmadýðýný göstermek için kullanýlýr.

Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcaðýzdýr.
Ýhtiyar, bekçiye müdür beyin içeride olup olmadýðýný sordu.

Bu cümlede ihtiyar kelimesinden sonra virgül olmasaydý bekçinin ihtiyar olduðu ve baþka birinin bu ihtiyar bekçiye soru sorduðu anlaþýlacaktý.

Anlama güç kazandýrmak için tekrarlanan kelimeler arasýna konur:

Akþam, yine akþam, yine akþam,
Göllerde bu den bir kamýþ olsam.   (AH)

Kendisinden sonraki cümleye baðlý olan “hayýr, yok, yoo, evet, peki pekâlâ, tamam, olur, hayhay, baþ üstüne, öyle, haydi, elbette” gibi kelimelerden sonra konur:

Evet, kýrk seneden beri Türkçe merhale merhale Türkçeleþiyor.
¦Yoo, güvercinlerime dokunmayýn, dedi.

Hitaplardan sonra kullanýlýr:

Muhterem Hocam,
Arkadaþlar, bu sorular yarýna kadar çözülmeli!
Efendiler, bilirsiniz ki, hayat demek, mücadele, müsademe demektir.

Arasözlerin ve ara cümlelerin (içe içe birleþik cümlelerde iç cümlenin) baþýnda ve sonunda kullanýlýr:

Cihan yýkýlsa, emin ol, bu cephe sarsýlmaz.
Bu söz, ister inanýn ister inanmayýn, doðrudur.

Baþkalarýnýn sözlerinden yapýlan veya yazanýn kendine ait baþka sözlerinden yaptýðý alýntýlar[7] týrnak içine alýnmamýþsa iki virgül arasýnda verilir, cümle alýntý bir sözle baþlýyorsa bu alýntý cümlesinden sonra virgül konur:

Hepinizi çok iyi tanýyorum, dedi.
Onlar da, eðitimi en yüksek seviyeye çýkaracaðýz, demiþlerdi.
Ben, buna ihtiyacým yok, dediysem de o dinlemedi. 

Yazýþmalarda, baþvurulan makamýn adýndan sonra konur:

Türk Tarih Kurumu Baþkanlýðýna,

Yazýlarýn sonuna düþülen notlarda yer adýyla tarih arasýna konur:

Kuþadasý, 7 Þubat

Sayýlarýn yazýmýnda ondalýk bölümleri ayýrmak için kullanýlýr. Nokta kullanýlmaz:

22,4     2,5       125,255

Bibliyografik künyelerde yazar adý, eser adý, basým evi vb. maddelerin arasýna konur. Basým yeri ile tarihi arasýna virgül konmaz:

Falih Rýfký Atay, Tuna Kýyýlarý, Remzi Kitap Evi, Ýstanbul 1938

Cümle içinde “ve, veya, yahut” baðlaçlarýndan önce ve sonra virgül kullanýlmaz; baþka noktalama iþaretleri de kullanýlmaz.

 

 3) NOKTALI VÝRGÜL ( ; ) 

Aralarýnda þekil ve anlamca iliþki bulunan, birbirine baðlaçsýz baðlanan ve aralarýndaki duraklama kýsa olan cümlelerin arasýna konur:

At ölür, meydan kalýr; yiðit ölür þan kalýr. (Bu cümlelerin arasýna nokta konabilirdi, ama duraklama kýsa olduðu için noktalý virgül konmuþ.)

Gitmemiz gerekiyor; bekleyenler var. (çünkü)

Ýki cümleyi birbirine baðlayan “ama, fakat, lâkin, yalnýz, ancak, ne var ki, ne yazýk ki, çünkü, yoksa, bundan dolayý, binaenaleyh, sonuç olarak, bununla birlikte, bununla birlikte” gibi baðlaçlardan önce konur:

Halis bir þiir fena okunabilir; lâkin sahte bir þiir iyi okunamaz.  (YKB)
Olanlarý anladým; ama iþ iþten geçmiþti.
Çok söylüyorum, fakat söz dinlemiyor.
Bir aralýk evden savuþmak da aklýna geldi; ama, faydasýz buldu.
Ýnsan yalaný bilmeyerek okur; ama, yalan olduðunu bildikten sonra gene okumak ister mi?

*Sýralý cümleler arasýna giren bu baðlaçlardan önce nokta, virgül ya da noktalý virgül koyup koymamak yazara göre deðiþebilen bir üslûp meselesidir. 

Virgüllerle ayrýlmýþ tür veya takýmlarý, farký bölümleri ve örnekleri birbirinden ayýrmada kullanýlýr:

Murat, Yavuz ve Kâzým bir grup; Ahmet, Metin ve Mehmet de bir grup olsunlar.
Erkek çocuklarýna Doðan, Tuðrul, Aslan; kýz çocuklarýna ise Ýnci, Çiçek, Gönül adlarýný verirler.

Virgülle ayrýlmýþ örnekleri farklý örneklerden ayýrmak iç.in kullanýlýr:

kavun, karpuz, kelek; lâhana, pýrasa, ýspanak; bisküvi, kraker, çikolata... 

Öðeleri arasýnda virgül bulunan sýralý cümleleri birbirinden ayýrmak için bu sýralý cümleler konur.

Sevinçten, heyecandan içim içime sýðmýyor; baðýrmak, kahkahalar atmak, aðlamak istiyorum.
Sabahtan beri bekliyorum; ne gelen var ne giden.
Ýster inan, ister inanma; aynen dediðim gibi oldu.
Ýþ iþten geçti; artýk gelsen de olur, gelmesen de...

Ýçerisinde birden fazla virgül kullanýlmýþ cümlelerde öznenin kendinden hemen sonra gelen öðelere karýþmamasýný saðlamak için kullanýlýr:

Faruk; Kenan, Hulusi ve Mustafa ile yaþýt sayýlýr.

Cümle içerisindeki açýklamalardan önce kullanýlýr:

Akþama dek hiç durmaksýzýn çalýþmýþtý; çok yorgundu.

4. ÝKÝ NOKTA ( : ) 

Açýklama yapýlacak yerlerde kullanýlýr:

bestesiz:bestesi olmayan.
sýfat: Ýsimlerden önce gelerek onlarýn nitelik ve niceliklerini bildiren kelimeler.
Kendimi takdim edeyim: Meclis kâtiplerinden Hayrullah.

Bir cümleden sonra alýntý bir cümle geliyorsa veya bir söz naklediliyorsa iki nokta kullanýlýr:

Çocuk merakla sordu: “Bana ne getirdin?”
O, baþarýnýn sýrrýný tek kelimeyle açýklar: Azim 

Kendisinden sonra örnek verilecek cümlelerin sonuna konur.

Millî Edebiyat akýmýnýn temsilcilerinden bazýlarý þunlardýr: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adývar, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Ali Canip Yöntem...

Karþýlýklý konuþmalarda kimin konuþacaðý belirtildikten sonra iki nokta konur:

-Buðdayla arpadan baþka ne biter bu topraklarda?
Ziraatçi sayar:

-Yulaf, pancar, nohut, mercimek...

Bilge KaðaN: Türklerim iþitin!

Kütüphanecilikte yazar ve eser adý arasýna konur:

Yahya Kemal Beyatlý: Kendi Gök Kubbemiz

Ses biliminde uzun okunmasý gereken ünlüden sonra kullanýlýr:

a:ile, ceva:hir, di:nen, ka:til, i:cat...

Matematikte bölme iþareti yerine kullanýlýr:

45:3=15

 Ýki noktadan sonra baðýmsýz bir cümle geliyorsa bu cümle büyük harfle baþlar; art arda örnekler sýralanýyorsa ilk örnek küçük harfle baþlar:

*Ýki nokta kullanýlmýþ cümleler bazen ayný kelimeler kullanýlarak ama iki nokta kullanýlmadan da kurulabilir: Çocuk merakla sordu: “Bana ne getirdin?” ›Çocuk merakla, bana ne getirdin, diye sordu vb.

5. ÜÇ NOKTA ( ... ) 

Art arda örneklerin sýralandýðý cümlelerde benzer örneklerin sürdürülebileceðini ifade etmek için cümle sonunda kullanýlýr. Bu amaçla cümle sonunda kullanýlabileceði gibi cümle içinde de kullanýlabilir:

Fiillerin bazýlarý isimlerden türemiþtir: baþlamak, suçlamak, incelmek, çoðalmak...

Güneþli fýrtýnalar, renk renk çiçekler... ve baþka insanlarla birlikte yeni bir hayata hazýrlanýyordu.

Bitmemiþ veya bitirilmemiþ cümlelerin sonun konur. Bazýlarýnda okuyucunun cümleyi zihninde tamamlamasý beklenir:

Gök sarý, toprak sarý, çýplak aðaçlar sarý...
Sana uðurlar olsun... Ayrýlýyor yolumuz!
Onu bir defacýk görebilmek için nelere katlanmazdým ki...

Söylenmek, belirtilmek istenmeyen ve kaba sayýlan, söylenmesi ahlâken çirkin görülen kelimelerin yerine konur:

Olaya ... Bey’in oðlunun da adý karýþmýþ.
Haberi ...’dan dinledim.

Herhangi bir metinden alýnan cümlenin öncesi ve sonrasý olduðunu, aralarda da alýnmayan kýsýmlar olduðunu belirtmek için kullanýlýr:

“...Annelerinin esvaplarýný kýzlar giyer, büyükannelerinin mücevherlerini torunlar takardý. Sýrmalý çedik pabuçlar, kýrmýzý feraceler... Ah hele kýrmýzý feraceler... Baharýn yeþil çimenleri üzerinde, seyir yerlerinde kadýnlar týpký birer gelincik çiçeði gibi parlarlardý...” (Bahar ve Kelebekler; Ömer Seyfettin)

*Bu görevdeki üç nokta yay ayraç içerisinde de konabilir. 

Ünlem ve seslenmelerde anlatýmý pekiþtirmek için konur:

Gölgeler yaklaþtýlar. Bir adým kalýnca onu kýyafetinden tanýdýlar:

- Koca Ali... Koca Ali, be’    (Diyet)

Karþýlýklý konuþmalarda yeterli olmayan, eksik býrakýlan cevaplarda kullanýlýr:

-Yabancý yok!
-Kimsin!
-Ali...
-Hangi Ali?

 6. SORU ÝÞARETÝ ( ? ) 

Soru anlamý taþýyan cümle ve kelimelerden sonra kullanýlýr:

Hangi elbiseyi beðendiniz?
Benimle alýþ veriþe kim gelecek?
Sorularý cevapladýnýz mý?
Cevabý zaten içinde olan soru cümlelerinde de soru iþareti kullanýlýr:

Haksýz mýyým? Liderler içinde Atatürk gibisi var mý?
Yoksa bu sözümde yalan var mý?

Ýçinde soru kelimeleri veya soru eki bulunan ama anlamca soru cümlesi olmayan cümlelerde soru iþareti kullanýlmaz:

Kaça aldým, þimdi hatýrlamýyorum. (soru kelimesi nesneye dahil)

Bazý cümleler de soru kelimesi barýndýrmadýðý hâlde soru cümlesidir. Bunlar soru iþareti ile biter. Bu cümlelerin soru anlamý vurgu ve tonlama ile belirtilir:

Yaþýnýz?
Sen alacaktýn?
Gördün?

Bir bilginin þüpheyle karþýlandýðý veya kesin olmadýðý durumlarda yay ayraç içinde kullanýlýr:

Ankara’dan Konya’ya 1,5 (?) saatte gitmiþ.
1496 (?) yýlýnda doðan Fuzuli...

Bilinmeyen yer, tarih vb. durumlar için kullanýlýr:

Yunus Emre (1240?-1320), (Doðum yeri: ?), ( ?-1120)

Soru eki soru anlamý katmýyorsa, zaman anlamý katýyorsa soru iþareti de kullanýlmaz?

Akþam oldu mu sýla özlemi depreþir gurbetçilerde.

Hele bir de karlarýn eriyip sularýnýn akmasý yok mu...

7. ÜNLEM ÝÞARETÝ ( ! ) 

Ýçinde ünlem ifadesi (haykýrýþ, sevinç, kývanç, üzüntü, acý, korku, hayret, ürperti, heyecan, nefret vb ani coþkunluklar) bulunan ve seslenme, hitap ve uyarý bildiren cümlelerden ve kelimelerden sonra gelir:

Komþular!   Babacýðým!   Hemþehrilerim!     Tanrým!    Yazýk sana!  Aþkolsun!  Hey baksana!

Ey Türk gençliði!   Hey! Biraz bakar mýsýn?    Hiþt! Buraya gel!   Þþt! Sus bakayým!

Ee, yeter artýk!    Aa! Bu da ne?   Ah, ne yaptým!    Eh! Fena deðil.  Ay, elim!  Gitme ha!

*Ünlem iþareti, ünlem ifadesinden hemen sonra kullanýlabileceði gibi cümlenin sonunda da kullanýlabilir:

Eyvah, geç kaldým!                Eyvah! Geç kaldým!

*Parantez içinde kullanýlan ünlem iþareti alay etme, hafife alma, küçümseme, inanmama, kinaye anlamlarý katar:

Ýsteseymiþ bu kitabý bir günde bitirirmiþ (!) ama ne yazýk ki vakti yokmuþ.
Adam, akýllý (!) olduðunu söylüyor.

Enflasyonun nasýl düþeceðini bilmeyen ekonomi bilginlerimiz (!) var.

Gençliðinde 100 metreyi 10 saniyede koþarmýþ (!).

 

8. KESME ÝÞARETÝ ( ’ )

1. Aþaðýda sýralanan özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme iþaretiyle ayrýlýr:
a. Kiþi adlarý, soyadlarý ve takma adlar: Atatürk’üm, Fatih Sultan Mehmet’e, Muhibbi’nin, Gül Baba’ya, Sultan Ana’nýn, Yurdakul’dan, Kâzým Karabekir’i, Yunus Emre’yi, Ziya Gökalp’tan, Refik Halit Karay’mýþ, Ahmet Cevat Emre’dir, Namýk Kemal’se.

b. Millet, boy, oymak adlarý: Türk’üm, Alman’sýnýz, Ýngiliz’den, Rus’muþ, Oðuz’un, Kazak’a, Kýrgýz’ým, Özbek’e, Karakeçili’nin, Hacýmusalý’ya.

c. Devlet adlarý: Türkiye Cumhuriyeti’ni, Osmanlý Devleti’ndeki, Amerika Birleþik Devletleri’ne, Azerbaycan Cumhuriyeti’nden.

ç. Din ve mitoloji ile ilgili özel adlar: Allah’ýn, Tanrý’ya, Cebrail’den, Zeus’u.

d. Kýta, deniz, nehir, göl, dað, boðaz, geçit, yayla; ülke, bölge, il, ilçe, köy, semt, bulvar, cadde, sokak vb. coðrafyayla ilgili yer adlarý: Asya’nýn, Marmara Denizi’nden, Akdeniz’i, Meriç Nehri’ne, Van Gölü’ne, Aðrý Daðý’nýn, Çanakkale Boðazý’nýn, Zigana Geçidi’nden, Uzunyayla’ya, Türkiye’dir, Ýç.

e. Gök bilimiyle ilgili adlar: Jüpiter’den, Venüs’ü, Halley’in, Merih’e, Büyükayý’da, Yedikardeþ’ten, Samanyolu’nda.

2. Kiþi adlarýndan sonra gelen saygý sözlerine getirilen ekleri ayýrmak için konur:

 Nihat Bey’e, Ayþe Haným’dan, Mahmut Efendi’ye, Enver Paþa’ya vb.

UYARI: Unvanlardan sonra gelen ekler kesmeyle ayrýlmaz: Cumhurbaþkanýnca, Baþbakanca, Türk Dil Kurumu Baþkanýna göre vb.

3. Kýsaltmalara getirilen ekleri ayýrmak için konur:

 TBMM'nin, TDK'nin, BM'de, ABD'de, TV'ye.

UYARI : Sonunda nokta bulunan kýsaltmalarla üs iþaretli kýsaltmalar kesmeyle ayrýlmaz. Bu tür kýsaltmalarda ek noktadan ve üs iþaretinden sonra,  kelimenin ve üs iþaretinin okunuþuna uygun olarak yazýlýr: vb.leri, Alm.dan, Ýng.yi; cm³e (santimetre küpe), m²ye (metre kareye), 64ten (altý üssü dörtten).

4. Sayýlara getirilen ekleri ayýrmak için konur:

 1985'te, 8'inci madde, 2'nci kat; 7,65’lik, 9,65’lik.
1919 senesi Mayýsýnýn 19'uncu günü Samsun'a çýktým.    
(Mustafa Kemal Atatürk)

9. TIRNAK ÝÞARETÝ ( “ ” )

Baþka birinin yazýsýndan veya sözünden, hiç deðiþtirilmeden yapýlan aktarmalar[9] týrnak içinde gösterilir. Alýntý cümle(ler), büyük harfle baþlar, noktayla biter. Alýntý cümleye ait olan noktalama iþaretleri týrnaðýn içinde kalýr. Asýl cümle de daha bitmediði için küçük harfle devam eder:

Yaþlý kadýn, “Yetiþin!” diye baðýrdý.

 Þinasi, Halil Bey'e biraz rahatlýk vermiþ gibiydi. “Yatsam, acaba uyuyabilir miyim?” diye düþündü, yatýp da uyuyamamaktan korktu; ama korktuðu baþýna gelmedi. Sabaha kadar yattý, hem de uyudu. (Memduh Þevket Esendal, Saide)

Uzun alýntýlarda her paragraf ayrý ayrý týrnak içine alýnýr:

“Küçük salonun fes renginde, kalýn, aðýr perdeli penceresinden dýþarý, muhteþem, parlak bir suluboya levhasý gibi görünüyordu. Saf mavi bir sema... Çiçekli aðaçlar... Uyur gibi sessiz duran deniz... Karþý sahilde mor, fark olunmaz sisler altýnda daðlar, korular, beyaz yalýlar...”

Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen kelimelerden ve sözler týrnak içine alýnýr. Bazen týrnak iþareti kullanmak yerine bu kelimeler koyu harflerle veya altý çizilerek de yazýlabilir. Bunlar cümle deðillerse küçük harfle baþlarlar:

Birçoðu “edebiyat” kavramýný yeni öðreniyordu.
Uzaklýk ifade etmek için “ta” kullanýlýr.

Kitap isimleri ve yazý baþlýklarý yazýda týrnak içinde gösterilir. Bunlardan sonra kesme iþareti kullanýlmaz; çünkü týrnak iþareti ayný zamanda kesme iþaretinin görevini de üstlenir:

Tanpýnar’ýn tek denemesi,”Beþ Þehir”dir.
Faruk Nafiz, “Han Duvarlarý”nda, Anadolu coðrafyasýný ve insanýný en güzel þekilde anlatmýþtýr.

Kitabýnýzdaki “Ýmlâ Kurallarý” konusuna bir göz atýn.

10. TEK TIRNAK ÝÞARETÝ ( ‘ ’ )

Doðrudan yapýlan ve týrnak iþareti ( “ ” ) içinde gösterilen sözlerin içinde baþka bir alýntý söz daha varsa bu da tek týrnak iþareti ( ‘ ’ ) içinde verilir:

Hasan: “Yolda Yücel’i gördüm, ‘Yarýn sizin sýnýfla maç yapalým.’ dedi”

Annesi kýza, “Kardeþini parka götür. Baban niçin geciktiðinizi sorarsa ‘Annem göndermedi’ dersin.” diye seslendi.

Tek týrnak bir de dil yazýlarýnda örnek olarak verilen kelimelerin anlamlarýný göstermek için kullanýlýr:

Göktürk Anýtlarý’nda geçen bodun ‘millet, kavim’, sab ‘söz’, tüketi ‘tamamen’ gibi kelimeler artýk kullanýlmamaktadýr. 

11. YAY AYRAÇ- PARANTEZ ( (  ) )

Cümlenin yapýsýyla doðrudan doðruya ilgisi olmayan, yazýnýn ve sözün aslýnda olmayýp, sonradan eklenmiþ olan açýklayýcý kelimeleri ve söz gruplarýný göstermek için kullanýlýr:

O tarihte (1980) henüz sen yoktun.

Türk edebiyatýnýn üç kolu da (halk edebiyatý, divan edebiyatý, yeni Türk edebiyatý) büyük farklýlýklar gösterir.

*“yani” ile yapýlan açýklamalar yay ayraç içine alýnmaz.
Babasýndan, yani okumasýnda büyük emeði geçen insandan daha ne isteyebilirdi ki?

Sözün söylendiði anda olup biteni, konuþanýn hareketlerini ve durumunu  belirtmek için kullanýlýr. Özellikle tiyatro eserlerinde çokça kullanýlýr:

Ýhtiyar ¦ (Yerinden doðrulur.) Þimdi ne olacak?

Kaymakam ¦ (hiddetle) Ne olacak baba...Oðlunun katili ecnebi tebaasýymýþ...

Herhangi bir metinden alýnan cümlenin öncesi ve sonrasý olduðunu, aralarda da alýnmayan kýsýmlar olduðunu belirtmek için üç noktayla birlikte kullanýlabilir

“(...) Annelerinin esvaplarýný kýzlar giyer, büyükannelerinin mücevherlerini torunlar takardý. Sýrmalý çedik pabuçlar, kýrmýzý feraceler... Ah hele kýrmýzý feraceler... Baharýn yeþil çimenleri üzerinde, seyir yerlerinde kadýnlar týpký birer gelincik çiçeði gibi parlarlardý. (...)” (Bahar ve Kelebekler; Ömer Seyfettin)

Bir bilginin þüpheyle karþýlandýðý veya kesin olmadýðý durumlarda soru iþaretiyle birlikte yay ayraç kullanýlýr:

Ankara’dan Konya’ya 1,5 (?) saatte gitmiþ.
1496 (?) yýlýnda doðan Fuzuli...

Söze alay etme, hafife alma, küçümseme, inanmama, kinaye anlamlarý katmak için Ünlem iþaretiyle birlikte kullanýlýr:

Ýsteseymiþ bu kitabý bir günde bitirirmiþ (!) ama ne yazýk ki vakti yokmuþ.

Adam, akýllý (!) olduðunu söylüyor.

Yabancý kelimelerin okunuþlarý parantez içinde verilir:

Rousseau (Ruso) Fransýz edebiyatýnda romantizmin önemli temsilcilerinden biridir.

Ýngiltere'de Lord Byron (Lord Bayron), Shelley (Þelli) ve Shakespeare (Þekspir) romantizmin kaynaðý sayýlýrlar. 

12. KISA ÇÝZGÝ ( - )

Satýr sonunda, yer kalmadýðý için yarým kalan kelimelerin bölünmüþ olduðunu, yani devamýnýn altta olduðunu göstermek için satýr sonunda kullanýlýr. Bu görevde kullanýlýnca birleþtirme çizgisi denir.:

O zaman gördü ki, küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru aðlýyor. Ses-
sizce, titreye titreye aðlýyor.

JBirleþik kelimeler de tek kelime gibi telâffuz edilerek heceleme buna göre yapýlýr.

......................................................................................................................... ba-

þöðretmen Atatürk ............................................................................................ il-

kokuldayken ........................................................................................Karaosma-

noðlu’nun......................................................................................

Özel isimlerde ve rakamlarda kesme iþareti satýr sonuna geliyorsa ve kesme iþaretinden sonraki kýsmýn alt satýra geçmesi gerekiyorsa bu durumda kýsa çizgi kullanýlmaz:
................................................................................................ Geçen yýl Ankara’

daki akrabalarýmýza ....................................................................................1996’

da .................................................

Gýrtlak ünsüzü için kesme kullanýlan kelimelerde kesmeli heceler satýr sonuna getirilmez.
......................................................................................................................meþ’-

aleyi                            deðil                 .........................................................meþ’a-

leyi                              olacak              ........................................................... kur’-

adan                           deðil                 ..........................................................kur’a-

dan.                            olacak 

“de” ve “ki” baðlacý ile “mi” soru ekinden önceki kelime satýr sonunda kalýyor da bu ek ve baðlaçlar alt satýra iniyorlarsa araya (satýr sonuna) kýsa çizgi konmaz:

......................................................................................................... önünde kitap

da yoktu ................................................................................................... gördüm

ki söylüyorum ........................................................................................ geçen yýl

mý kazanmýþ?

*Özgün imlâsýyla yazýlan yabancý kelimeler satýr sonunda kendi dillerinin kurallarýna göre bölünür.

Cümle içindeki arasöz ve ara cümlelerin baþýna ve sonuna konur:

Bütün bebekler –Zeynep hariç- çoktan uykuya dalmýþlardý.

Sizinle ilgili her þeyi –gördüðüm ve bildiðim her þeyi- mutlaka yazacaðým.

Bir olayýn baþlangýç ve bitiþ tarihleri arasýna konur:

Ýkinci dünya savaþý (1939-1945) tam altý yýl sürmüþtür.
09.30-10.30

Bazý terimlerle kuruluþ adlarýnda kullanýlýr:

isim-fiil, zarf-fiil, Dil ve Tarih-Coðrafya Fakültesi, Fen-Edebiyat Fakültesi...

Birbiriyle ilgi kurulan iki isim arasýnda kullanýlýr:

Türk-Yunan iliþkileri.
Sivas-Ankara arasý trenle yüz yýldýr 12 saatte gidiliyor.

Rakamlar arasýnda kullanýlarak ila anlamý verir:

3-4 kiþi
19-20 yaþlarýnda
1-7 Aralýk 2000 tarihleri  arasýnda

Matematikte çýkartma iþareti olarak kullanýlýr:

458-54=404

Adreslerde semt ile þehir ismi arasýna konur:

Demirlibahçe-ANKARA

Dil bilgisinde fiil kök ve gövdelerini ifade etmede, kelimeleri eklerine ayýrmada, ekleri tek baþýna göstermede ve kelimeleri hecelemede kullanýlýr:

oku-, yaz-, gönder-, sevindir-; yaz-dý-k, yol-cu-luk, -de, -i, -ki, ge-le-bi-li-rim

Bazý yabancý kelimelerde kullanýlýr:

Sainte-Beuve, by-pass, check-up...

Bilimsel yazýlarda, Arapça ve Farsça tamlamalarda ve bazý ibarelerde kullanýlýr:

Servet-i Fünun, Divaný, Lûgati’t-türk, Aþk-ý  Memnu, bülbül-i þeydâ, âteþ-perest, vatan-perver, bilâ-ücret, bî-çâre, hokka-bâz, nâ-maðûb...

13. UZUN ÇÝZGÝ (—)

Karþýlýklý konuþmalarda konuþmanýn ve konuþmacýnýn deðiþtiðini belirtmek için cümlelerin baþýnda (satýr baþýnda) kullanýlýr. Konuþma çizgisi de denir.

Þinasi Halil Bey'e baktý ve:
—Bu mektup sana, dedi.
—Bana mý, kimden?
—Evden olacak!
—Evden? Ne münasebet?

*Bu Makale 276 defa okundu.