Zamir:Ýsmin yerini geçici olarak tutabilen, isim gibi kullanýlabilen, isim soylu kelimelerle bazý eklere zamir denir.

Ahmet’ten öðrendim › ondan öðrendim
Kitabý gördün mü? › bunu gördün mü?
Öðrenciler dýþarý çýktý› hepsi/herkes dýþarý çýktý.

Zamirlerin Özellikleri
1. Ýsim soyludur.
2. Bir ya da birden fazla ismin yerini tutarlar. Onlarý öðrenmek için de kullanýlýrlar.
3. Anlamdan çok görev yönü aðýr basar.
4. Ýsimlerin yerini geçici olarak tutarlar.
5. Ýsim çekim eklerini (hâl, iyelik, çoðul ekleri) –genellikle– alabilirler.
6. Tekil ve çoðul þekilleri vardýr.
7. Dolayýsýyla cümlede isim gibi kullanýlabilirler.
8. Cümlede tek baþlarýna görev üstlenebilirler.
9. Birçok sýfat, zamir olarak da kullanýlabilir.

Zamir Çeþitleri
Zamirler, isimlerin yerini tutma þekillerine ve yerini tuttuklarý isimlere göre çeþitlere ayrýlýrlar:
1. Þahýs zamirleri
2. Dönüþlülük zamiri
3. Ýþaret zamirleri
4. Belgisiz zamirler
5. Soru zamirleri
6. Ýlgi zamiri
7. Ýyelik zamiri 

Þahýs isimlerinin yerine kullanýlan zamirlerdir: “ben, sen, o, biz, siz, onlar, bizler, sizler.”

-Tamlayan eki (ilgi hâl eki)ni alabilirler; iyelik eklerini almazlar.

Bu durumda þahýs zamirleri tamlamalarda ancak tamlayan olarak kullanýlabilirler.
Bu tamlamalarda sonradan tamlayan düþebilir. Çünkü tamlanandaki iyelik ekleri zaten þahýs anlamý taþýmaktadýr:

Benim kalemim, senin defterin, onun çantasý, bizim okulumuz, sizin sýnýfýnýz, onlarýn bahçeleri, bizlerin kaygýsý, sizlerin iyiliði...
kalemim, defterini al, çantasý, okulumuz, sýnýfýnýz, bahçelerine bak...

­Bu tür tamlamalarda tamlayan vurgulanmak istenirse düþürülmez:

Çocuklar yalnýz sizin sözünüze inanýrlar. (Baþkasýnýn deðil, senin. Burada “sizin” kelimesi atýlýrsa cümle baþka türlü anlaþýlýr.)

Biz bugün senin misafiriniz. (Baþkasýnýn deðil, senin.)

­Tamlayan atýldýðýnda yanlýþ anlaþýlma olacaksa atýlmaz:

Çocuklar yalnýz sizin sözünüze inanýrlar. (Burada “sizin” kelimesi atýlýrsa cümle baþka türlü anlaþýlýr.)
Onun eþyalarýný bize getir. › Eþyalarýný bize getir
Senin doðum tarihini bilen yok mu? ›Doðum tarihini bilen yok mu
Onun yarýþmada birinci olduðuna sevindim.

“ben” ve “sen” zamirleri yönelme hâl eki aldýklarýnda ses deðiþikliði meydana gelir:

Ben › bana
Sen › sana

“sen” yerine saygý ve incelik olsun diye “siz” de kullanýlýr. Tabi bu durumda yüklem de çoðul olmalýdýr.

Siz bu olayý görmediniz mi?

Böbürlenmek amacýyla “ben” yerine “biz” kullanýlabilir:

Böylelerinin hakkýndan gelmesini biliriz biz.  

 Þahýslarý pekiþtirerek bildiren ve fiildeki iþin, özne tarafýndan bizzat yapýldýðýný ya da yapana dönüþünü bildiren zamirdir. Þahýs zamiri olarak da bilinir:
Dönüþlülük zamiri “kendi”dir.

Bu zamir diðer zamirlerden farklý olarak bütün iyelik eklerini alabilir. Ýyelik eklerini üzerine hâl ekleri getirilebilir.

Kendi-m-de
Kendi-n-den
tamlayan olabilir. Bu durumda belirtili isim tamlamasý sayýlýr:

Kendi elim
Kendi arkadaþýn

Kendi babasý

veya zamir) birlikte, pekiþtirme görevinde (bizzat anlamýnda) kullanýlýr: 

“Saide Haným, bir kitap okuyordu. Baþýný kaldýrdý, kocasýný süzdükten sonra:
-Siz kendiniz de inanmýyorsunuz ya! dedi.
-Ama, inanýlýr þeyler mi? (Memduh Þevket Esendal; Saide)
Ben kendim de yaparým.
Vali Bey, kendisi emir vermiþ.
O kendisi okusun.
Evi siz, kendiniz görmelisiniz.

Fiilin özneye dönüþünü bildirir:Çocuk kendisi yýkanmýþ.

Tamlama hâlinde ve tek baþýna yapýlan bir iþi anlatmak için kullanýlabilir:

“Yüzlerce defa kendi kendime sorduðum bu suale içimizdeki yanýk, hicranlý sesten ayni cevabý alýyordum...”
“Tabiatýn pek nafile yere bana verdiði bu gençlik hazinesinin kendi kendine tükenip gittiðine sýzladým...”  

Ýsimlerin yerini iþaret yoluyla tutan zamirlerdir.

·                  Ýyelik eki almazlar; diðer isim hâl eklerini alabilirler. Dolayýsýyla isim tamlamalarýnda ancak tamlayan olabilirler.

bundaki, burada, onlarla, þundan, ötekiler...
bunun rengi, buranýn havasý, onlarýn evi, ötekinin bahçesi...

Baþlýca iþaret zamirleri þunlardýr:“bu, þu, o, bunlar, þunlar, onlar, öteki, beriki, bura, þura, ora, burasý, þurasý, orasý, böylesi, þöylesi, öylesi...”

Bunu kim yaptý?
Þunda ne var?
Benim kitabým o deðil.
Bunlar size ait.

·                  “bu, þu, o, öteki, beriki, böylesi, þöylesi, öylesi” kelimeleri çeþitli görevlerde kullanýlýr:

bu: iþaret zamiri › Bunu biliyor musun?
iþaret sýfatý › Bu bilgiyi nereden aldýn?
þu: iþaret zamiri › Þunu görmüþtüm.
iþaret sýfatý › Þu eþyalarý taþýyalým.
o: þahýs zamiri › O bu akþam geç gelecek.
iþaret zamiri › O benim elmam.
iþaret sýfatý › O elma benim.

Aþaðýdaki kelimeler de hem iþaret zamiri hem de sýfat olarak kullanýlabilir.
Öteki             Ötekini bana ver.                           Öteki kitabý ver.
Beriki            Beriki sende kalsýn.                        Beriki kaset sende kalsýn
Böylesi          Böylesi, insaný rahatsýz eder.           Böylesi davranýþlar.
Þöylesi          Þöylesi de doðru olmaz ki.              Þöylesi bir tarzla yapmak.
Öylesi            Öylesinden her zaman kaçarým.      Öylesi insanlardan.

·                  Bu kelimelerin sýfat mý zamir mi olduklarýný anlamak için þu sorularý sorarýz:

¦Ýsmin yerini mi tutuyorlar, yoksa ismi niteliyor ya da belirtiyorlar mý?
¦Zamirler ismin yerini tutar; sýfatlar isimle birlikte kullanýlýr.
¦Tekilleri ve çoðullarý var mý?
¦Sýfatlarýn çoðullarý yoktur; zamirlerinse vardýr.
¦Hâl eklerini alýyorlar mý?
¦Sýfatlar hâl ekleri almaz, zamirler alýr.

Birden fazla simin yerini tutan ya da hangi ismin yerini tuttuðu açýkça belli olmayan zamirlerdir. Bunlarýn çoðu, belgisiz sýfatlara çekim eki (3. þahýs iyelik ekleri) getirilerek yapýlýr. Sýfatla ilgisi olmayanlar da vardýr.

“biri, birisi, hepsi, kimi, kimisi, hepsi, tamamý, herkes, kimse, hiç kimse, çoðu, bazýsý, birkaçý, birazý, birçoðu, baþkasý, her biri, öteberi, þey...”

Belgisiz sýfattan yapýlanlar: “birkaç-ý, bazý-larý, bir-i, pek çoð-u, pek az-ý, bazý-sý, tüm-ü, bütün-ü, bir kýsm-ý, her bir-i, baþka-sý, hiçbir-i...”

“filân” kelimesi de olduðu gibi hem sýfat hem zamir olarak kullanýlýr.

Hepsini tekrar çaðýrdýlar.
Kimi de gelmeyi hiç düþünmedi.
Buraya hepsinin gelmesi gerekiyordu.
Tamamýndan sen sorumlusun.
Herkes böyle düþünmez.
Kimse senin gibi olamaz zaten.
Çarþýdan ne kadar öteberi aldýn?

·                  Bazý ikilemelerde ikinci ve anlamsýz olan kelime zamirdir.

Para mara istemem.
Kalem malem alacaðým.

·                  Belgisiz zamirlerin de sýfatlardan ayýrt edilme yolu bütün zamirlerde (özellikle iþaret zamirlerinde) olduðu gibidir. Zaten belgisiz zamirler ek almýþ olduklarý hâlde sýfat olarak kullanýlamazlar.

·                  Belgisiz zamirler isim tamlamasýnda hem tamlayan hem de tamlanan olabilir:

Öðrencilerin pek çoðu
Pek çoðunun velisi

Soru yoluyla isimlerin yerini tutan zamirlerdir. Cümledeki soru anlamý soru zamirleriyle de saðlanýr.
“ne, kim, hangisi, nere, kaçý”

Yanýnda ne getirdin?
Bunlarý sana kim anlattý.

Özellikleri ve Örnekler

·                  Soru zamirleri cümleye soru anlamý katar, ama bazý durumlarda soru cümlesi yapmaz.

Kimin geldiðini bilemem.
Hangisini istediðini anlamadým.

·                  “hangi ve kaç” sýfatlarý iyelik eki alarak zamir olular.

Hangisi sizinle geldi?
Sorularýn kaçý cevaplandý?

·                  Soru zamirleri hâl eklerini alabilir.

Buraya nereden geldiniz?
Nereden gelip nereye gidiyoruz?)

·                  Soru zamirleri isim tamlamasýnda tamlayan da tamlanan da olabilir.

Kimin yanýnda bozuk para var?
Bu da neyin nesi?

-Belirtili isim tamlamasýnda tamlananýn yerine kullanýlýr.
-Tamlayan eklerinin üzerine gelir.
-Ek hâlindeki tek zamirdir. “-ki”
-Eklendiði kelimeye bitiþik yazýlýr ve bir ismin (tamlananýn) yerini tutar.
-Büyük ve küçük ünlü kurallarýna uymaz; sadece –ki þekli vardýr:

benim kalemim›benimki
onun eli›onunki

Türkçede üç tane “ki” vardýr:

a. “ki” Baðlacý
Sadece “ki” biçimi vardýr.
Kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrý yazýlýr.
Türkçe deðil, Farsça bir baðlaçtýr ve Türkçe cümle yapýsýna aykýrý olarak kullanýlýr.
“ki” ile baþlayan bir ara cümle asýl cümlenin içinde kýsa çizgiler arasýnda verilebilir:

Bu ezanlar -ki þahadetleri dinin temeli-
Yaðmur yaðmadý ki mantarlar ortaya çýksýn.
Bir þey biliyor ki konuþuyor.

b. “-ki” Ýlgi Zamiri
Eklendiði kelimeye bitiþik yazýlýr ve bir ismin (tamlananýn) yerini tutar.
Büyük ve küçük ünlü kurallarýna uymaz; sadece –ki þekli vardýr:

senin kalemin›seninki, Ali’nin eli›Ali’ninki, onun düþüncesi›onunki...

c. “-ki” Yapým Eki
Ýsimlere eklenerek yer ve zaman bildiren sýfatlar türeten ektir.
Zaman bildiren kelimelerin sonuna doðrudan eklenirken, yer bildiren sýfatlar türetirken “-dE” hâl ekiyle birlikte kullanýlýr.
Sadece –ki ve az da olsa –kü þekilleri vardýr:

bu yýlki sýnav, yarýnki maç, dünkü film, bugünkü aklým...
masadaki kitaplar, duvardaki saat, evdeki hesap...

 

Ýyelik ekinin ta kendisidir. Her dil bilgisi kitabý bunu zamir olarak almaz. Ýsim tamlamasýnda tamlayan kullanýlmadýðý takdirde tamlanandaki bu eklere iyelik zamirleri denir.

kitab-ým, kitab-ýn, kitab-ý, kitab-ýmýz, kitab-ýnýz, kitap-larý


*Bu Makale 195 defa okundu.