Fiillerin, fiilimsilerin, sýfatlarýn ya da kendi türünden olan kelimelerin anlamlarýný türlü yönlerden (yer-yön, zaman, durum, miktar, soru) etkileyen; onlarý belirten, dereceleyen sözcüklere zarf denir.
Özellikleri

·                  Tek baþlarýna iken sýfatlar gibi isimden baþka bir þey deðildir. Zarf olduklarý ancak cümlede belli olur.

·                  Cümlede genellikle zarf tümleci olarak kullanýlýr.

·                  Çekimsiz kelimelerdir. Ýsim çekim eki (hâl, iyelik, çoðul ekleri vb.) almazlar. Ama isim olarak kullanýlabilenler bu görevde iken bu ekleri alabilirler.

·                  Zarflarýn birçoðu sýfat ya da isim olarak da kullanýlabildiði için sýfatlarýn ve zarflarýn tanýmý ve özellikleri iyi bilinerek bu fark ortaya konmalýdýr. Sýfat isimden önce gelerek onu niteler veya belirtir. Ama zarf isimden önce gelmez.

Örnekler
Bugün çok yürüdüm. (fiilden önce)
Buraya yarýn gelecekler. (fiilden önce)
Ýki eski dost akþama kadar sohbet etti. (fiilden önce)
Yarýn da bayaðý çok yürüyeceðiz. (zarftan önce, fiilden önce)

A. Görev ve Anlam Bakýmýndan Zarflar

Hâl ve tavýr ifade eden zarflardýr.
Özellikleri ve Örnekler
Eylemin nasýl yapýldýðýný ve ne durumda olduðunu; kimi zaman da zarflarýn durumunu gösterir. Bu zarflar da kendi içinde sýnýflandýrýlabilir:

a. Niteleme Zarflarý

Fiile “nasýl” sorusu sorularak bu zarflar bulunabilir.

·                  Niteleme sýfatlarýnýn çoðu niteleme zarfý olarak kullanýlabilir.

Eðri oturalým, doðru konuþalým.
Düþüncelerini ne güzel dile getirebiliyorsun!
Çocukça hareket ediyorsun.

·                  -CE eþitlik eki ve -lE vasýta hâl eki almýþ kelimeler durum zarfý olarak kullanýlabilir:

“ kardeþçe, gizlice, sessizce, hafifçe, yavaþça, hýzlýca...”
“hýzla, kahkahayla...”
Küçük kýz güzelce süslendi. (niteleme)
Babasýný sevinçle karþýladý. (niteleme)

·                  Bað-fiiller (zarf-fiil), deyimler, yansýmalar, ikilemeler de niteleme zarfý olarak kullanýlýrlar:

“gülerek, aðlayarak, oturmadan, gelip...”
“gözü arkada kalarak, canýndan bezmiþçesine...”
“þakýr þakýr, týk týk, küt küt, þýrýl þýrýl...”
“dik dik, boylu boyunca, tatlý tatlý...”

Ýsimler de niteleme zarfý olarak kullanýlabilir:

Gül kokuyordu teni.
O, bu dünyada delikanlý yaþadý.

b. Kesinlik Zarflarý
“elbet, elbette, asla, mutlaka, hiç mi hiç, ne olursa olsun, kuþkusuz, hiç kuþkusuz...”

Elbet bir gün buluþacaðýz.
Seni asla unutmayacaðým.
Hayvanlarý ve bitkileri hiç incitmem.
Ýyiliklerinizin karþýlýðýný mutlaka göreceksiniz.

c. Yineleme Zarflarý
Ýkide bir karþýma çýkýyor.
Konuyu bir daha anlatayým.
Bu akþam yine arayacaðým.

d. Olasýlýk Zarflarý
“bakarsýn, belki, ola ki, sanýyorum.”

Ola ki arayacaðý tutar.
Sanýyorum aramaz.

e. Yaklaþýklýk Zarflarý
“aþaðý yukarý, þöyle böyle, hemen hemen”

Ýþim hemen hemen bitti. (yaklaþýklýk)

f. Üleþtirme Zarflarý
Uçaklar ikiþer ikiþer geçiyordu üstümüzden
Askerler teker teker nöbet yerlerine daðýldýlar.

g. Sýnýrlama Zarflarý
Dün ancak iki saat çalýþabildim.
Bu kötü alýþkanlýklardan artýk uzak durmalýsýn  

Fiillerin anlamýný zaman yönünden tamamlayan zarflardýr.
Özellikleri ve Örnekler

·                  Fiile (veya zarfý olduðu baþka kelimelere) sorulan “ne zaman”, “ne kadar süre” sorusuna cevap verir.

·                  Zaman zarflarý, zarf olarak kullanýlan çeþitli zaman isimleridir.

·                  Çekimsizdirler. Ýsim çekim ekleri alýrlarsa zarf olmaktan çýkarlar.

·                  Baþlýcalarý þunlardýr:

“dün, bugün, yarýn, þimdi, gece, gündüz, güpegündüz, gündüz gözüne, cuma günü, haftaya, önceki gün, akþam, sabah, akþamleyin, sabahleyin, az önce, geç, iki gün, iki saat, on dakika, iki günde, iki saatte, uzun süre, uzun zaman, biz gelmeden, demin, henüz, hâlâ, daha, gene, yine, artýk, sonra, evvelâ, daima, hep, henüz, hemen, geceleri, sabahlarý, önceden, ayda bir, buraya gelmeden, anlatýrken, yaþarken ...”

Az önce gitmiþti.
Sonra uðrarsýnýz.
Henüz iþimiz bitmedi.
Artýk buralara gelmeyeceðim.

·                  “-leyin” eki sýnýrlý sayýda zaman zarfý yapar:

sabahleyin, akþamleyin...

·                  “-lErÝ” eki zaman isimlerine gelerek -iyelik anlamý taþýmaksýzýn- “her ” anlamý katacak þekilde zaman zarfý yapar:

sabahlarý, akþamlarý, önceleri, ikindileri...

·                  “-Ýn” eki de zaman isimlerine gelerek zaman zarfý yapar:

yazýn, kýþýn, ilkin, güzün...

·                  “-E, -dE, -dEn” ekleri ve bu eklerle birlikte bazý edatlar zaman zarfý yapar:

Yola çýktýk; akþama geliriz sanýrým.
Bayramlarda bütün aile bir araya toplanýr.
Azýklarýnýzý geceden hazýrlamýþtým.

·                  Edat barýndýran ve fiilin baþlangýç ve bitiþ zamanýný bildiren zarflar edat tümleci olarak da deðerlendirilebilir.

Sabahtan beri burada bekliyoruz.
Akþama kadar geri döner misin?

·                  Zaman anlamý taþýyan zarf-fiiller ve zarf-fiil gruplarý da zaman zarfý olarak kullanýlýr:

Buraya gelmeden haber verin.
Bizi karþýsýnda görünce þaþýrdý.

Yalýn hâlde kullanýlarak fiilin yönünü (failin yöneldiði yeri) belirten zarflardýr:
Özellikleri

·                  Çoðu “–ErÝ” ekiyle yapýlmýþtýr.

“ileri, geri, beri, doðru, içeri, dýþarý, aþaðý, yukarý.”

JBu zarflar eksiz kullanýlýr. Yönelme, bulunma, ayrýlma hâl ekleri getirilirse dolaylý tümleç olur. Hâliyle isim olarak kullanýlmýþ olur. Ayný kelimeler sýfat olarak da kullanýlabilir.

Ahmet içeriye girdi. (isim; dolaylý tümleç)
Ýlerisi çok güzel. (isim; özne)
Ýleri ülkeler daha demokratiktir. (sýfat)
Doðru söz, aþaðý yol, yukarý kat, geri hatlar... (sýfat)

Örnekler
Arkadaþlar, içeri girer misiniz?

Sesi duyar duymaz aþaðý indim.

Fiillerin, fiilimsilerin, sýfatlarýn ya da baþka zarflarýn anlamlarýný ölçü yönünden tamamlayan, artýran, azaltan zarflardýr.
“en, daha, pek, çok, az, biraz, kadar, denli, gibi, fazla...”

Özellikleri ve Örnekler:

·                  Fiile veya sýfata sorulan “ne kadar?” sorusunun cevabýdýr.

·                  Kendilerinden önceki ya da sonraki kelimeyle birlikte söze eþitlik, üstünlük, en üstünlük, aþýrýlýk, karþýlaþtýrma anlamlarý katar.

Benim kadar çalýþýrsan baþarýlý olursun. (eþitlik)
O da babasý gibi yürüyor. (eþitlik, benzerlik)
Cennet kadar güzeldi vatanýmýz. (eþitlik, benzerlik)
Bu kadar çok çalýþmak niye. (eþitlik)

·                  “en” kelimesi aþýrýlýk, en üstünlük anlamý verir:

En yakýn arkadaþý benim. (en üstünlük; sýfattan önce)
En çok çalýþan canlý karýncadýr. (en üstünlük, zarftan önce)

·                  “daha” kelimesi karþýlaþtýrma, üstünlük anlamlarý katar.

O senden daha çabuk bitirdi. (üstünlük; zarftan önce)
Daha güzel bir araba aldý. (üstünlük; sýfattan önce)

Not: “daha” kelimesi zaman ve “baþka” anlamý da katabilir. “bir” kelimesiyle birlikte yineleme zarfý olur:
Songül daha telefon etmedi. (zaman zarfý, henüz anlamýnda)

·                  “çokça, çok, pek çok, çok az, gayet, fazla, fazlaca, epey” kelimeleri aþýrýlýk anlamý katar.

Bugünlerde çok az uyuyor.
Gayet çalýþkan bir insandý.
Dergiyi çýkarmak için epey çalýþtýk.

·                  “eksik, seyrek, sýk” kelimeleri iþin ne kadar sýklýkla yapýldýðýný belirtir:

Bugünlerde sýk görüþüyoruz.
Parayý iki milyon eksik vermiþ.
Eskisi gibi deðil; seyrek uðruyor.

·                  “aþaðý yukarý, þöyle böyle” ikilemeleri “yaklaþýk” anlamý katar.

Bursa’da aþaðý yukarý bir ay kaldýk.
Ankara’ya geleli þöyle böyle 9 yýl oldu.

Eylemin anlamýný soru yoluyla belirten zarflardýr, daha doðrusu diðer zarflarý ve cümledeki zarf tümlecini bulmaya yarayan soru kelimeleridir.
Özellikleri ve Örnekler

·                  Diðer zarf çeþitlerinin çoðunun soru þekli vardýr.

“ne zaman, ne kadar, nasýl, niçin, ne diye, ne, ne biçim, nice, ne denli”

·                  Soru cümlesi yapar:

Akþam eve kaçta gelirsin?
O nasýl konuþuyor öyle?
Siz ne biçim konuþuyorsunuz?
Daha ne kadar bekleyeceðiz?

Bunu her dil bilgisi kitabý ayrý bir zarf olarak almaz. “iþte” kelimesiyle yapýlýr.
Ýþte þimdi geliyorum.
Bak iþte dinliyorum.

Genellikle pekiþtirme sýfatlarýyla ve ikilemelerle yapýlýr. Pekiþtirmeli isimler de vardýr ve onlar da zarf olarak kullanýlýr.

Aðýr aðýr çýkacaksýn bu merdivenlerden.
Yüzü soðuktan mosmor olmuþtu.

Yapý bakýmýndan zarflar basit, türemiþ, birleþik ve öbekleþmiþ olmak üzere dörde ayrýlýr.

1. Basit Zarflar
Kök hâlinde olan, ek almamýþ zarflardýr: “yarýn, gece, geç, dün, pek, az, fazla, sýk, iyi, çok, hiç, sabah, akþam, henüz...”

2. Türemiþ Zarflar
Yapým ekiyle veya yapým eki gibi kullanýlmýþ bazý çekim ekleriyle yapýlmýþ zarflardýr: “sabýrlý, aylarca, önce, dostça, sýnýfça, yiðitçesine, erken, sabahleyin, kýþýn, ilkin, ileri, soðuk, içeri, dýþarý, aptalca, mosmor, sanýyorum, kaçta, koþarak, okumadan, gelince, þimdilerde...”

3. Birleþik Zarflar
Birden fazla kelimenin bir araya gelip kaynaþarak oluþturduklarý zarflardýr: “bugün, biraz, böyle, þöyle, birdenbire, niçin, ilk önce, nasýl...”

4. Öbekleþmiþ Zarflar
Birden fazla kelimenin farklý yollarla (ikileme, edat grubu, zarf-fiil grubu) bir araya gelerek oluþturduklarý zarflardýr: “hemen hemen, gece gündüz, er geç, ikide bir, aþaðý yukarý, hemen þimdi, kýrk yýlda bir, öðleden sonra, arada sýrada, yana doðru, az çok, -den sonra, -e dek, bazý bazý, þöyle böyle, üç aþaðý beþ yukarý, doðru dürüst, okuma sýrasýnda, geldiði zaman...”

 

*Bu Makale 248 defa okundu.