Tek baþlarýna anlamlarý olmayan, baþka kelimelerle öbekleþerek deðiþik ve yeni anlam ilgileri kuran, birlikte kullanýldýklarý kelimelere cümlede anlam ve görev kazandýran kelimelere edat denir.

Bazý dil bilgisi kitaplarý baðlaçlarý, edatlarý ve ünlemleri bir araya getirerek edatlar baþlýðý altýnda þu þekilde sýnýflandýrýr:
Baðlama edatlarý baðlaçlar
Son çekim edatlarý edatlar
Ünlem edatlarý ünlemler

Özellikleri ve Örnekler

·                  Türkçede isimler ve fiiller anlamlý kelimelerdir. Edatlar ise tek baþlarýna anlam ifade etmezler; ancak cümlede anlam kazanýr veya sadece diðer kelimelere anlam katarlar.

·                  “Araç, alet, neden, zaman, birliktelik” ilgisi kurar.

Ankara’ya uçakla giderler. (araç)
Bizi boþ vaatlerle kandýrdýlar. (araç)
Hasan yaþlý annesiyle oturuyordu. (beraberlik)
Arabanýn gürültüsüyle irkildi. (neden)
Baharla birlikte leylekler de geldi. (zaman)

·                  “-le” þeklinde bitiþik de yazýlabilir.

Çocuk ile›çocukla
Araba ile›arabayla

·                  “ne ile, kiminle” sorularýna cevap verir.

Sözünüzü balla kesiyorum. (araç)
Yar ile sohbet ne güzel. (birliktelik)

Not: “ile” kelimesi “ve” gibi kullanýlýrsa baðlaç olur.
Bir kola ile simit aldým. (kola ve simit)

Benzetme edatlarýndandýr.
Yalýn hâldeki veya –E yönelme eki almýþ kelimelerle kullanýlýr.
“kadar” þeklinde kullanýldýðýnda üzerine ek alabilir.

·                  “Karþýlaþtýrma, benzerlik, eþitlik, yaklaþýklýk, ölçü” anlamlarý katar.

Biz de onlar kadar baþarýlýyýz. (eþitlik, benzerlik, ölçüsünde)
Gül kadar güzelsin. (benzerlik)
Mektubu okuyunca köyünü görmüþ kadar sevindi. (gibi)
Bir ton kadar kömür almýþ (ölçü, aþaðý yukarý)
Yüz kadar asker evin önünden geçti. (ölçü, aþaðý yukarý)

·                  Birlikte kullanýldýðý kelimeyle isim, sýfat ya da zarf oluþturur.

Biz bu kadarýna da alýþýðýz. (isim)
Ýçmiþ kadar olduk. (zarf)
Ne kadar güçlü bir adam... (zarf)
Evin deniz kadar havuzu var. (sýfat)

-“Amaç, neden, özgülük, görelik, karþýlýk” bildirir.

-“Hakkýnda, nedeniyle, yüzünden, maksadýyla” anlamlarýný ifade eder.

-Yalýn hâldeki ya da iyelik eki almýþ kelimelerle birlikte kullanýlýr.

-Ýsim olarak kullanýldýðýnda üzerine ek alabilir.

·                  Bu edatla kurulan söz öbekleri, cümlede genellikle edat tümleci olarak kullanýlýr.

·                  “Amaç, koþul, zamanda yakýnlýk, gibilik” anlamlarý katar.

1. Edatlar cümlenin bir öðesi olurken, baðlaçlar bir öðe özelliði göstermez. (Öðe içinde yer alabilirler). Sabaha karþý eve gelmiþlerdi. (Edat-Zarf Tümleci) / Kitaplarý ve defterleri çantasýna koydu. (Nesne) (“Ve” baðlacý nesneleri birbirine baðlamýþtýr.)

2. “Ýle, yalnýz, ancak” gibi kelimeler hem edat hem baðlaç görevinde kullanýlabilir. Cümle içindeki anlamý bu nedenle önemlidir. Ayrýca þu pratik yolla bu kelimelerin edat mý, baðlaç mý olduðunu anlayabiliriz:

• “Ýle” yerine “ve” getirilebiliyorsa; “ile” baðlaçtýr. Defter ile kalemi çantaya koydum. / Arkadaþlarý ile konuþmuyordu. (Birincisinde “ve” gelebildiði için baðlaç; ikincisinde “ve” kullanýlamadýðý için edattýr.)
• “Yalnýz, ancak” kelimeleri yerine “ama” baðlacý getirilebiliyorsa, bu kelimeler baðlaçtýr. “Sadece” kelimesi getirilebilirse bu kelimeler edat olur. Almak isterim ancak param kalmadý. / Bu iþi ancak sen yapabilirsin.

3. Edatlar cümleden atýlamaz. Cümle anlamsýzlaþýr. Baðlaçlar cümleden çýkartýlýnca cümlenin anlamý daralsa da cümle anlamsýzlaþmaz.

Senin gibisini görmedim. / Senin görmedim. (Cümle anlamsýzlaþtý. Bu nedenle “gibi” edattýr.) Koþtum ama yetiþemedim. / Koþtum yetiþemedim. (Cümle anlamýný pek kaybetmedi. Bu nedenle “ama” baðlaçtýr.) DÝKKAT! Bu özellik her zaman için geçerli olmayabilir...

]Edatlardan farký, zaten var olan anlam ilgilerine dayanarak bað kurmasýdýr. Edatlar ise yeni anlam ilgileri  kurarlar.

]Baðlaçlarýn yerine noktalama iþaretleri kullanýlabilir.

]Baðlaçlar cümleden çýkarýlýnca anlam bozulmaz, ama daralabilir. Baðlaçlar (ile hariç) önceki ve sonraki kelimeden ayrý yazýlýr. Bitiþik yazýlanlar baðlaç deðil, ektir.

Eve gittim, fakat onu bulamadým.    (baðlaç)
Konuþmak üzere ayaða kalktý.         (edat)
Sözlüden yine zayýf almýþ.                (zarf)
Ben de seninle geleceðim.               (baðlaç)
Evde rahat çalýþamadý.                    (çekim eki)

Cümleleri, anlam ve görev bakýmýndan benzer veya ayný olan kelimeleri, sözleri ve öðeleri birbirine baðlar.

Duygu ve düþünce bir olmalýdýr.                               özneleri
Köyünü, yaþlý dedesini ve ninesini özlemiþti.           nesneleri
Þiir ve roman okuma alýþkanlýðý edinin.                    nesneleri
Bana baktý ve güldü.                                                 cümleleri

 

“ve” ile görevleri ayný olmasýna raðmen her zaman birbirinin yerine kullanýlamazlar. “ile”nin kullaným alaný daha dardýr.
“ile” cümleleri birbirine baðlamaz; sadece ayný görevdeki kelimeleri baðlar.

Duygu ile düþünce bir olmalýdýr.                   
Yaþlý dedesi ile ninesini özlemiþti.                
Edebiyatýmýzda en çok eser verilen türler þiir ile romandýr 

“ama, fakat, lâkin” ayný anlamlý baðlaçlardýr. “yalnýz, ancak, ne var ki, ne yazýk ki” de bunlara yakýn baðlaçlardýr.

]“ama, fakat, lâkin, yalnýz, ancak, ne var ki, ne yazýk ki” baðlaçlarý, aralarýnda zýtlýk bulunan iki ayrý ifadeyi, cümleyi birbirine baðlar.

Çok tembeldi, ama baþarýlý oldu.
Yemek az, ama doyurucu.
Yerinde ve zamanýnda konuþmaya dikkat ediyorum, ama bazen yanlýþ anlaþýlýyorum.
Hýzlý yürüdü, ancak yetiþemedi.
Bu iþe baþlýyorum, ancak bugün bitiremem.

“Þundan dolayý, þu sebeple” anlamlarýna gelir.
Neden bildirir.
Eve gittim, çünkü babam çaðýrmýþtý.
Otobüse yetiþemedik; çünkü evden geç çýkmýþtýk.

Madem gelecektin, haber verseydin.

“çünkü” anlamýnda kullanýlýr.
Allah'a sýðýn þahs-ý halîmin gazabýndan
Zira yumuþak huylu atýn çiftesi pektir

Ver diyorum, yoksa yersin dayaðý.

Sadece “ki” biçimi vardýr.
Kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrý yazýlýr.
Türkçe deðil, Farsça bir baðlaçtýr ve Türkçe cümle yapýsýna aykýrý olarak kullanýlýr.

]Anlam bakýmýndan birbiriyle ilgili cümleleri birbirine baðlar.

Bir þey biliyor ki konuþuyor.              (sebep-sonuç)
Baktým ki gitmiþ.                                (þaþkýnlýk)
Ancak ne yazýk ki böyle olmadý.                  

]Birisinden alýntý yapýlacaðý zaman kullanýlýr.

Atatürk diyor ki: ...                             (açýklama)

Karþýlaþtýrma ilgisi kurar, karþýtlýðý güçlendirir.

Yaðmur yaðýyor, evim ise çok uzakta. (baðlaç)
Adam konuþuyor, çocuksa hep susuyordu. (baðlaç)

Ek-fiilin þart çekimiyle karýþtýrýlabilir.

Çocuk baþarýlýysa sýnýfýný geçer. (ek-fiilin þartý)

Aniden ortay çýkan duygularýn etkisiyle aðýzdan bir çýrpýda çýkan, bu duygularý daha etkili anlatmaya yarayan kelimelerdir veya sözlerdir.

Bu kelimelerin yanýnda dilek, emir, tehdit gibi anlamlar taþýyan kelimeler, cümleler ve yansýmalar da ünlem deðeri kazanabilir.

Bu bakýmdan ünlemler ikiye ayrýlabilir:

 

Asýl görevi ünlem olan kelimelerdir. Baþka görevlerde kullanýlamazlar. Seslenme veya duygu anlatýrlar.

Ey Türk Gençliði!                              Hey! Biraz bakar mýsýn?
Bre melûn! Ne yaptýn?                       Hiþt! Buraya gel!
Þþt! Sus bakayým!

Bunlarýn yanýnda adlar ve özel adlar da seslenme ünlemi olarak kullanýlabilir.

Anne! Hemþehrilerim! Tanrým! Mehmet!

Ee, yeter artýk!                       Aa! Bu da ne?             Ah, ne yaptým!
Eh! Fena deðil.                      Ay, elim!                     itme ha!
Hah, þimdi oldu!                     Hay Allah!                  Vah zavallý!
Vay sersem!                            Aman dikkat!              Eyvah! Geç kaldým!
Ýmdat! Boðuluyorum!

Anlamlý kelimelerin bazýlarýna vurgu ve tonlama yoluyla ünlem deðeri kazandýrýlabilir. Bunlar da duygu ya da seslenme anlatýr.

Komþular!                Babacýðým!                  Simitçi!            Çok ilginç!
Ne kadar güzel!        Çabuk eve git!             Ne olur yardým et!        Çýk dýþarý!

Yansýma kelimelerin hemen hemen tümü ünlem olarak kullanýlabilir.

Þýr!   Çat!     Güm!   Hav!    Miyav!   Týs!

*Bu Makale 310 defa okundu.