Çekimli Fiilin Yapýsýndaki Unsurlar

1. Kök ve Gövde
2. Þahýs Ekleri
3. Ek-fiil, Çekimi ve Görevleri

Filleri ve fiilden türemiþ kelimeleri anlam ve yapý bakýmýndan inceleyelim: 

Fiilde hareket, fiilin temel anlamýný ifade eder.

Fiiller taþýdýklarý temel anlamlara göre türlere ayrýlýrlar:

Fiilin temel anlamý harekettir. Hareketin anlam yönünden üç yönü vardýr.  

1. Ýþ ve Kýlýþ Fiilleri

Öznenin iradesiyle, bir nesne üzerinde gerçekleþen, öznenin nesneyi etkilediðini ve o nesnenin de etkilendiðini gösteren fiillerdir.

Bu fiiller geçiþlidir, yani nesne alarak kullanýlýrlar.

Zaten bu bakýmdan iþ ve kýlýþ bildirirler. 

Örnek:Taþýmak, yazmak, açmak, anlatmak, görmek, bilmek, silmek... 

2. Durum Fiilleri

Öznenin süreklilik gösteren bir durumunu anlatan fiillerdir.

Bu fiillerin bitmeleri için baþka herhangi bir fiilin baþlamasý gerekir.

Durum fiillerinde özne duraðan hâldedir.

Birçoðu, öznenin iradesi dýþýnda gerçekleþir.

Bunlar genellikle geçiþsizdir, yani çoðunlukla nesne almazlar.  

Örnek:Uyumak, uyanmak, ölmek, susmak, oturmak, yatmak, uzanmak... 

3. Oluþ Fiilleri

Bunlar da bir nitelik deðiþikliði, yani bir durumdan baþka bir duruma geçildiðini veya geçilmekte olduðunu bildirirler.

Gerçekleþmelerinde öznenin doðrudan etkisi yoktur.

Daha çok “kendiliðinden olma” söz konusudur.

Geçiþsizdirler. 

Örnek:Solmak, büyümek, bayatlamak, yeþermek, uzamak...

FÝÝLDE KÝÞÝ

Fiildeki hareketi gerçekleþtiren ya da o hareketin içinde bulunan varlýða fiildeki kiþi denir.

Kiþileri, çekimlenmiþ, yani þahsa ve zamana baðlý olarak bir yargý bildiren fiillerin sonundaki ekler temsil eder.

Bu ekler, fiillere, zaman ve dilek kip eklerinden sonra gelir.

Yani önce fiillin zaman veya tasarý ifade eden bir çekimi yapýlýr, sonra onun hangi þahsa baðlý olduðunun belirtilmesi için þahýs ekleri getirilir.

Bu, Türkçenin sondan eklemeli bir dil oluþunun göstergesidir.  

Fiillerde üç “kiþi” vardýr: 

Birinci kiþi(ler) : anlatan, söyleyen, haber veren, konuþan, isteyen, soran(lar)...

Ýkinci kiþi(ler) :dinleyen, emir alan(lar)

Üçüncü kiþi(ler): kendisinden bahsedilenler(ler) 

 Türkçe’de Þahýs Ekleri kimi kiplerde deðiþik þekillerdedir:

Þahýs        1.çeþit      2.çeþit       3.çeþit      4.çeþit
1.Tekil     -m               -im             -yim       
2.Tekil    -n                 -sin             -sin          ----
3.Tekil    ---                ----              ----           sin

1.Çoðul    -k              -iz               -lim        
2.Çoðul    -niz         -siniz             -siniz         -in, -iniz
3.Çoðul    -ler          -ler                -ler           -sinler

1.Çeþit ekleri alan kipler: Görülen geçmiþ zaman, dilek-þart
2.Çeþit ekleri alan kipler: Öðr.geç.zaman, þimdiki zaman, gelecek zaman, geniþ zaman, gereklilik kipi
3.Çeþit ekleri alan kipler: Ýstek kipi
4.Çeþit ekleri alan kipler: Emir kipi

Dikkat edilecek olursa bazý þahýs eklerinin birkaç þekilde kullanýlabildiði görülecektir. Bunlar fiil çekim örneklerinde daha anlaþýlýr bir þekilde incelenecektir.   

Not: Bu þahýs ekleri tek tek öðrenilmez. Çekimli filler eklerine ayrýlýrken kendiliðinden ortaya çýkarlar.

Fiiller bir yargýyý iletirken hareketin, oluþun, kýlýþýn, durumun, iþin gerçekleþtiði ya da gerçekleþeceði zamaný da belirtirler.

Zaman, bu yüzden fiil çekiminde; yapýldýðýný, yapýlmakta olduðunu veya yapýlacaðýný vb. haber veren soyut kavramdýr. 

Dilimizde üç temel zaman vardýr: 

1. Þimdiki Zaman

Ýçinde bulunulan zamandýr.

Fiilin, içinde bulunulan zamanda gerçekleþtiðini ya da gerçekleþtirildiðini anlatýr. 

2. Geçmiþ Zaman

Fiilin, içinde bulunulan zamandan önce gerçekleþtiðini bildirir. Bilinen ve öðrenilen olmak üzere ikiye ayrýlýr. 

a. Bilinen Geçmiþ Zaman :Öznenin bizzat gördüðü veya yaþadýðý fiilleri bildirir. 

b. Öðrenilen Geçmiþ Zaman :Öznenin görmediði, yaþamadýðý, ancak baþkasýndan duyarak anlattýðý fiilleri bildirir. 

3. Gelecek Zaman

Fiilin, içinde yaþanýlan zamandan sonra gerçekleþeceðini, þimdilik tasarý hâlinde olduðunu bildirir.  

Bu “zaman”lara basit ya da ana zaman denir.

Bu ana zamanlarýn dýþýnda bir de geniþ zaman vardýr ki bu, fiilin her zaman yapýldýðýný bildirdiði için yukarýdaki bütün zamanlarý kapsar, baþka bir ifadeyle yukarýdaki zamanlarýn tümü geniþ zamaný oluþturur.

Böylece “zaman” sayýsý beþe yükselmiþ olur. 

Bu “zaman”larý çekimli fiillerde zaman (haber kipi) ekleri temsil eder. Bu eklerin üzerine tekrar bazý haber veya dilek kip ekleri getirilerek birleþik zamanlar oluþturulur.

Fiil çekimlerinde bir zaman ekinin baþka bir zaman eki yerine kullanýlmasýna, yani fiilin bir zamana göre çekimlenip de baþka bir zamaný kastetmesine fiilde anlam kaymasý denir.  

Anlam kaymasýnda hangi kipin hangisinin yerine kullanýldýðý bazen anlaþýlmayabilir. Bunu da önceki ve sonraki cümlelere bakarak anlamalýyýz. 

Anlam kaymasý þu kipler arasýnda olur: 

]Bilinen geçmiþ zaman yerine geniþ zaman:
Baþarmak için azimli davranýr ve sonunda baþarýr. (davrandý/baþardý) 

]Öðrenilen geçmiþ zaman yerine geniþ zaman
Hoca bir gün pazara  iner. (inmiþ) 

]Þimdiki zaman yerine geniþ zaman
Ben onun ne istediðini bilirim. (biliyorum)
Baþkan Bey, evraký isterler.   (istiyor) 

]Gelecek zaman yerine geniþ zaman
Babam bu habere çok sevinir.           Sevinecek

]Emir yerine geniþ zaman:
Sabah erkenden kalkar, çantaný hazýrlarsýn. (kalk, hazýrla) 

]Bilinen geçmiþ zaman yerine þimdiki zaman:
Duyar duymaz olay yerine koþuyorum. (koþtum) 

]Gelecek zaman yerine þimdiki zaman:
Birkaç gün sonra Ankara’ya gidiyorum. (gideceðim) 

]Geniþ zaman yerine þimdiki zaman: Her zaman buraya uðruyor. (uðrar) 

]Emir yerine gelecek zaman:Bu kitabý bir haftada okuyacaksýn!  (oku) 

]Gereklilik yerine gelecek zaman:Sýkýntýn çalýþmandan olacak.  (olmalý) 

]Bilinen geçmiþ yerine istek
Dýþarý çýkýnca bir de ne göreyim!
Onu karþýmda görmeyeyim mi! 

]Emir yerine istek:Ýþimize gereken ciddiyeti gösterelim.  (gösterin) 

]Emir yerine gereklilik:
Yarýn daha erken gelmelisin.         Gel!
On dakika içinde bu eþyalar taþýnmalý.        Taþýnsýn! 

]Ýstek yerine emir
Her þey gönlünce olsun
Allah yardýmcýnýz olsun. 

]Yetersizlik, gücü yetmeme yerine emir
Bu adamdan kurtul, kurtulabilirsen.
Ýþin içinden çýk çýkabilirsen. 

]Þimdiki zaman yerine miþ’li geçmiþ zamanýn hikâyesi:
Buyurun, ne aramýþtýnýz?       (arýyorsunuz)

 

*Bu Makale 817 defa okundu.