Türkçe eklemeli (sondan eklemeli) bir dildir. Türkçede deðiþmez kökler, onlardan türetilen gövdeler ve kök ve gövdelere eklenen yapým ve çekim ekleri vardýr.  

Dilimizi kullanýþlý hâle getiren; ayný kelimelerle farklý anlamlar ifade edilmesini, kelime haznesinin geniþlemesini saðlayan, eklerdir.  

Kelimelerle cümleler kurmak, onlara cümle içinde görev yüklemek ve kelimelerden yeni kelimeler türetmek amacýyla onlara eklenen seslere/hecelere ek denir.  

Kelimelere cümlede görev yüklenirken ve onlardan yeni kelimeler türetilirken öncelik yapým eklerinindir. Yapým eklerinin üzerine çekim ekleri gelir. Ama bir iki ek haricinde çekim ekinin üzerine yapým eki getirilemez.  

Ekler kendilerinden önceki kelimelere bitiþik yazýlýr. Yalnýz, “mÝ” soru eki her zaman ayrý yazýlýr; “ek-fiil”in kendisi, yani “i-(mek)” de ayrý ya da bitiþik yazýlabilir. Zaten ek-fiil bitiþik yazýldýðýnda düþer, sadece zaman eki kalýr:

mÝ: Gelmedi mi?
i(mek): Gelecek idi, gelecekti 

Ekler yapým ve çekim ekleri olmak üzere ikiye ayrýlýr. Yapým ekleri anlam; çekim ekleri de görev belirler.  

Kelimelerin çekimlenerek deðiþik yerlerde ve görevlerde kullanýlmasýný saðlayan eklere çekim eki denir.  

Çekim ekleri, kelimelerin diðer kelimelerle bað kurmasýný, kelimelerin cümlede görev almasýný, hâlini, sayýsýný, zamanýný, þahsýný belirtir. Kýsaca çekim ekleri kelimelerin cümle içerisinde kullanýlmasýný saðlar.  

Kök veya gövde hâlindeki kelimeler ancak çekim eklerini alarak diðer kelimelere baðlanýr, zaman ve þahýs anlamý kazanýr.  

“Kardeþ kitap yer sor.”  

Bu kelime dizisi bu hâliyle ancak bir kelime yýðýnýdýr. Bir maksat, duygu, fikir, haber, bilgi ifade etmez. Ancak “bu kelimelerle ne söylenmek istenebilir”, sorusundan hareketle bir þeyler uydurulabilir ki bu yolla bu kelimelerin ne için söylendiði kesin olarak bilinemez.  

Öyleyse bu kelime yýðýnýný anlaþýlýr hâle getirmek için çekim eklerine ihtiyaç vardýr. Çeþitli çekim ekleriyle bu kelimelerden anlamlý cümleler çýkarabiliriz: 

“Kardeþine kitabýn yerini sor.”

Çekim ekleri eklendiði kelimenin anlamýný deðiþtirmez. Çekim ekleri yeni kelimeler türetmeye yarayan ekler deðildir; yani bu ekler kelimenin anlam ve türlerini deðiþtirmeyen eklerdir. Yukarýdaki örnekte deðiþik çekimlere raðmen kelimelerin anlamlarýnýn deðiþmediði görülür. 

Çekim ekleri getirildikleri kelimenin türüne göre ikiye ayrýlýr: 

Ýsim çekim ekleri ve Fiil çekim ekleri 

Ýsimlerin ve isim soylu kelimelerin sonuna gelerek onlarý diðer isimlere, edatlara, fiillere baðlayan; cümle içindeki görevlerini belirleyen, ait olduklarý kiþileri belirten ve isimlerin çeþitli durumlarýný bildiren eklerdir.  

Ýsim çekim ekleri þunlardýr: 
1-Hâl ekleri: -i, -e, -de, -den, -in, -ce, -le
2-Ýyelik ekleri: -m, -n, -i, -si, -miz, -niz, -leri
3-Çoðul eki: -ler
4-Soru eki: mi
5-Ek-fiil: -dir, -idi, -imiþ
6-Tamlama ekleri: -in,
7-Ýlgi zamiri -ki 

Ýsimleri isimlere, fiillere, edatlara baðlayan, diðer kelimelerle iliþki kurarak isimlerin cümlede görev kazanmasýný saðlayan eklerdir.  

Ýsmin hâllerinin baþýnda yalýn hâl (nominatif) gelir, ama bu hâlin eki olmadýðý için sýralamaya dahil etmedik; isimler konusunda iþlenmiþtir. 

Fiildeki iþten, hareketten, eylemden etkilenen varlýðý belirtir. Yani bu eki alan isimler cümlede belirtili nesne görevinde bulunur.

ev-i gördüm, kapý-y-ý açtým, okul-u boyadýlar, gül-ü koparmayýn...

Ýsmi fiile baðlar.

Çocuklarý buradan kim alacak?
Babasý çocuðu çaðýrdý.
Þimdi sorularý cevaplayýn.
Burada kimi bekliyorsunuz? 

Türkçede iki tane –i eki vardýr:  

–i: iyelik eki: (onun) kalem-i
–i: belirtme hâl eki: kalem-i (kim aldý?)

Ýsimleri fiillere, bazen de edatlara baðlar.  

Yönelme hâlinde, ismin belirttiði kavrama yöneliþ, dönme söz konusudur.

okul-a git, ev-e dön... 

Eklendiði kelimelere farklý anlamlar katar ve deðiþik anlam iliþkileri kurar.  

Yönelme, yaklaþma, ulaþma bildirir. Bu eki alan kelimeler cümlede dolaylý tümleç ve yüklem olabilir:

Bugün okula gitti.
Benim itirazým yapýlan haksýzlýða. (haksýzlýðadýr: yüklem) 

Fiyat, araç ile anlamý katar:

Kitabý bin liraya aldý. (karþýlýðýnda)
Bu iþ kaç paraya olur? 

Zaman bildirir, zarf tümleci yapar:

Bu iþ sabaha biter.
Haftaya size gelelim.  

Yer bildirir:

Bizi karþýlamak için kapýya geldi.  

Ýsimleri edatlara baðlar:

Akþama kadar okulda ders çalýþtýk.
Sabaha karþý varýrýz.
Yaþýna göre aðýr bir iþte çalýþýyordu. 

Deyim kurar:

Aðzýna geleni söyler.
Ýþleri yoluna koymak
Ýçin, aitlik, amaç ilgisi kurar:

Bunu size aldýk. (sizin için)
Sana bir iyilik düþünüyorlar. (senin için)
Annesini görmeye gitti. 

Ýkilemeler kurarak durum bildirir:

Otobüse nefes nefese yetiþtiler.
Ýki ahbap kafa kafaya vermiþ... 

“-an, -en” sýfat-fiil ekleriyle birleþerek abartma anlamý veren ikilemeler kurar:

Soran sorana,
geçen geçene,
giden gidene...  

Þekilce çekimli fiil olan fakat fiil özelliðini kaybetmiþ söz gruplarýna gelir:

Geçmiþ olsuna gitti. (demeye)  

Ýsimleri fillere baðlar.

ev-de oturma, okul-da öðren, yurt-ta kaldý, devlet-te bulunuyor... 

Cümlede dolaylý tümleç, zarf tümleci ve yüklem yapar:

Eski Ýstanbul'da ne güzel günler yaþanmýþ. (dolaylý tümleç)
Saat yedide mi gelecekmiþ? (zarf tümleci)

Zaman bildirir:

Okullar bu yýl da eylülde açýlacak. (zarf tüml.) 

Fiili durum yönüyle niteler:

Suyu bir yudumda içti. (zarf tüml.)
Siz ayakta kaldýnýz.

Zaman ve sayý bildiren kelimelere eklenerek ölçü, miktar bildirir:

Yýlda yirmi gün izni var.
Haftada bir geliyor.
Yüzde yetmiþ baþarý vardý. 

Ýkilemeler kurar:

Ayda yýlda bir uðrar oldu.
Elde avuçta ne varsa bitti.  

Eklendiði kelimeyi sýfat yapar:

Parmak kalýnlýðýnda yapraklarý var.  

Yapým eki görevi görür:

Gözde sanatçýlarýmýzdandý.
Peyami Safa'nýn "Sözde Kýzlar"ýný okudun mu?

Ýsimleri fillere baðlar.

okul-dan çýktý, ev-den ayrýldý, yurt-tan geliyor, devlet-ten istedi... 

Eklendiði kelimeyi dolaylý tümleç yapar; yer, ayrýlma, uzaklaþma bildirir:

Ali, evden yeni çýktý.
Birçok seneler geçti dönen yok seferinden.  

Edat tümleci ve yüklem de yapar.

         Gönüldendir þikâyet. (yüklem)
         Bebek gürültüden uyandý (edat tümleci)

Durum bildirir:

Yaðmur hafiften yaðýyor.
Ben onu yakýndan tanýrým. 

Üstünlük, karþýlaþtýrma bildirir:

Kýldan ince
baldan tatlý
Erzurum’dan soðuk þehir yok.

Bütünün parçasýný, bütünden ayrýlmayý ifade eder:

Verilen pastadan bir dilim yedi.
Sorularýn cevabýný sözlerimden çýkaracaksýnýz.

Ýsimleri edatlara baðlayarak edat grubu ve edat tümleci oluþturur:

Akþamdan beri seni arýyoruz.
Yemekten sonra çayý nerede içeceðiz?  

Sebep bildirir:

Soðuktan tir tir titriyordu.
Yorgunluktan uyuyuverdi.  

Ýsim tamlamalarýnda tamlayan ekinin (-in) yerine kullanýlýr:

Geçen gün öðrencilerden biri yanýma geldi.
Bu ürünlerden hangisini istediðinizi söyleyin. 

Yapým eki özelliði kazanarak eklendiði kelimeyi sýfat yapar:

Sýradan insanlarla düþüp kalkma diyordu.
Sudan sebeplerle buradan ayrýlýp gitti.
Toptan satýþ

Ýkilemeler kurar:

Zavallý çocuk günden güne eriyor.
Baþtan baþa bizim bu topraklar.

Varlýklarýn neden, hangi maddeden yapýldýklarýný bildirir:

Üstüne yünden bir kazak almýþtý.
Tahtadan kýlýçlarla oynuyorlardý.

Zaman anlamlý kelimelere gelerek zaman anlamý katar:

Bu iþi dünden halletmeliydik.
Yarýn geceden yola çýkmayý düþünüyoruz.  

Ýsimlere ve isim soylu kelimelere eklenerek çeþitli anlamlar katar. Türkçe'nin iþlek eklerinden biridir. Bu eki alan kelimeler cümlede zarf tümleci ve yüklem olarak kullanýlýr. Tür olarak da isim, sýfat ve zarf türetir.

ben-ce, okul-ca, yurt-ça, sert-çe... 

Gibi, benzerlik anlamlarý katar:

Çocukça davranýþlarý vardý.
Ýnsanca hareket etmeliyiz.  

Yüklem yapar:

Onun davranýþlarý çok zaman delicedir.  

Bakýmýnda, yönüyle anlamý katar:

O sizden kiloca biraz daha düþük.
Akýlca birbirinizden farkýnýz yok.  

Göre anlamý katar, edat gibi kullanýlýr:

Sence bu yaptýðýn doðru mu?
Bence bu doðru. 

Çokluk, abartma anlamý katar:

Evinde yüzlerce kitabý var.  

Zaman bildiren isimlere gelerek eþitlik, süresince, boyu anlamý katar:

Bu okulda yýllarca çalýþtým dedi.
O gün sizi saatlerce bekledik.  

Birliktelik, beraberlik anlamý katar:

Bu kararý sýnýfça aldýk.
Bugün milletçe sevinçliyiz.  

Durum bildirir; zarf tümleci yapar:

Anlatýlanlarý sessizce dinledi.
Düþüncelerini açýkça dile getirdi.

Küçültme, sýnýrlandýrma anlamý katar:

Oralarda yaþlýca bir adam dolaþýyordu.
Fatih, büyükçe bir taþý alýp denize atýverdi.

“ile” edatý kaynaklýdýr; “i” düþürülerek kullanýlýr.

Ünlüyle biten kelimelere eklenirken araya y kaynaþtýrma harfi girer:

masa›masa-y-la.

Ünsüzle biten kelimelere eklendiðinde –la, -le þeklindedir:

kalem›kalemle.  

Ýsim ve isim soylu kelimelere eklenerek deðiþik anlamlar katar. Bu eki alan kelimeler cümlede zarf tümleci, edat tümleci ve yüklem olarak kullanýlýr.  

Edat tümleci yapar:

Mor bulutlarla açýk türbene çatsam da tavan. (edat tüml.) 

Durum bildirir; zarf tümleci yapar:

Ýþi kolaylýkla baþardý.
Ayaðýna gelen topa hýzla vurdu.
Babasýný sevinçle karþýladý. 

Yüklem yapar:O artýk bizimledir. 

Birliktelik anlamý katar: Öðrencileriyle geziye gitmiþti.  

Araç, alet bildirir: Arabasýyla evimize kadar getirdi. Ýðneyle kuyu kazýyorsun. 

“ve” baðlacý görevinde kullanýlýr:

Annemle kardeþim buraya geldiler.
Baki’yle Fuzuli, 16. yy. þairleridir.  

Sebep ve zaman bildirir:

Rüzgârýn etkisiyle dallar sallandý.
Sonbaharýn gelmesiyle soðuklar artmýþtý.
Zilin sesiyle yarýþma bitti.  

Ýsimleri isimlere baðlayarak tamlama kurmaya yarar. 

Bu ek birinci tekil ve çoðul þahýs için “–Ým” þeklindedir: ben-im, biz-im. 

Ýsimleri isimlere baðlar:

Benim elim kanadý
Kitabýn yapraðý yýrtýlmýþ.
Yalancýnýn mumu...
Gözlüðün camý...  

Ýsimleri, zamirleri ve sýfat-fiilleri edatlara baðlar:

Bunu senin için yaptým dedi.  

Ýsimleri ve zamirleri fiillere baðlar:

Birincilik ödülü Atilla'nýn oldu.
En güzel ve mutlu yýllar sizlerin olsun.  

Not: “-dEn” eki tamlayan ekinin yerini tutabilir: 

öðrencilerin bazýlarý›öðrencilerden bazýlarý
onlarýn biri›onlardan biri 

Ýsimlerin ve isim soylu kelimelerin sonuna gelerek onlarýn sahiplerini, ait olduklarý kiþileri belirten eklerdir. Tamlayansýz kullanýldýklarý zaman bu eklere iyelik zamirleri de denir.

kitab-ým, kitab-ýn, kitab-ý, kitab-ýmýz, kitab-ýnýz, kitap-larý

masa-m, masa-n, masa-s[2]-ý, masa-mýz, masa-nýz masa-larý

su-y[3]-um, su-y-un, su-y-u, su-y-umuz, su-y-unuz, su-larý

ne-y-im, ne-y-in, ne-y-i/ne-s-i, ne-y-imiz, ne-y-iniz, ne-leri 

Ýyelik ekleri isim tamlamasýnda tamlanana gelir:

Zil, þal ve gül. Bu bahçede raksýn bütün hýzý...
Þevk akþamýnda Endülüs üç defa kýrmýzý... 

Ýyelik ekleri bazen yer bildiren zamirlerden (iþaret zamirleri) sonra gelerek belirtme görevlerinde bulunur:

burasý, ötesi, þurasý...  

Sýfatlardan sonra gelerek zamir yapar:doðrusu, böylesi, baþkasý... 

Bazen isimlerle ve sýfatlarla birlikte sevgi ve abartma ifade eder:

Camýn Ýstanbul.
Güzelim çiçekler kurumuþ 

Ýyelik eklerinden sonra hâl ekleri gelebilir:

Baba-m-a soracaðým.
Kardeþ-i-n-i arýyormuþ. 

-ler ekiyle –i iyelik eki birlikte kullanýlarak zaman bakýmýndan genelleme yapýlýr:

akþamlarý, sabahlarý, gündüzleri... 

Ýlgi zamiri belirtili isim tamlamalarýnda tamlananýn yerini tutabilir:

benim kalemim›benimki

onun eli›onunki 

Türkçede üç tane “ki” vardýr: “ki”, “-ki”, “-ki” 

Sadece “ki” biçimi vardýr.

Kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrý yazýlýr.

Türkçe deðil, Farsça bir baðlaçtýr ve Türkçe cümle yapýsýna aykýrý olarak kullanýlýr.

“ki” ile baþlayan bir ara cümle asýl cümlenin içinde kýsa çizgiler arasýnda verilebilir:

Bu ezanlar -ki þahadetleri dinin temeli-

Yaðmur yaðmadý ki mantarlar ortaya çýksýn.

 Ek hâlindeki tek zamirdir.

Eklendiði kelimeye -ki sadece isim tamlamasýnda tamlayana eklenir- bitiþik yazýlýr ve bir ismin (tamlananýn) yerini tutar.

Büyük ve küçük ünlü kurallarýna uymaz; sadece –ki þekli vardýr: 

senin kalemin›seninki, Ali’nin eli›Ali’ninki, onun düþüncesi›onunki... 

 Ýsimlere eklenerek yer ve zaman bildiren sýfatlar türeten ektir.

Zaman bildiren kelimelerin sonuna doðrudan eklenirken, yer bildiren sýfatlar türetirken “-dE” hâl ekiyle birlikte kullanýlýr.

Sadece –ki ve az da olsa –kü þekilleri vardýr: 

bu yýlki sýnav, yarýnki maç, dünkü film, bugünkü aklým...

Cins isimlerine gelerek onlarýn çoðul þekillerini yapar.

Kelimeler arasýnda ilgi kurmaz:

daðlar, fikirler, idealler, öðrenciler, dertler... 

Özel isimlere getirildiðinde:  

1. Aile anlamý katar; -gil ekinin yerine kullanýlýr, yapým eki görevinde olduðu için ayrýlmadan yazýlýr

Yarýn Ahmetlere gideceðiz.

Ýzmir’e, amcamlara/dedemlere/teyzemlere gideceðiz.  (burada özel isme getirilmemiþ.)

Aliler bize gelecekler.  

2. Benzerleri anlamý katar, kesme iþaretiyle ayýrarak yazýlýr:

Bu millet nice Fatih'ler, Kemal'ler yetiþtirecektir.

Bu topraklarda ne Çaldýran’lar, ne Ridaniye’ler yaþandý. 

3. Ayný ismi taþýyanlarý belirtir:

Sýnýftaki Ali’ler ayaða kalksýn.

Hüseyin’lerin hepsi buraya gelsin. 

4. Abartma anlamý katar:

Çalýþmak için ta Almanya’lara gitti. 

5. Topluluk kavramý bildirir:

Türkler, Yunanlar, Adanalýlar, Konyalýlar... 

Bunlarýn dýþýnda: 

-Ýkilemeler yapar:

Yýllar yýlý bekledik. 

-Abartma anlamý katar, bazen “bir” kelimesiyle birlikte bu anlamý verir:

Ateþler içinde kývranýyordu.
O gün dünyalar benim olmuþtu.
Valizler dolusu kitaplarý ne zaman almýþtý.
tekrar çoðul yapar:Bizler, sizler 

-Saygý veya alay anlamý katar:

Dostumuz nedense bizi çaðýrmamýþlar.
Müdür Bey döndüler mi?  

-Her anlamý katar:

Akþamlarý erken yemek yeriz.
Sabahlarý geç kalkarým. 

-“Yaþ” kelimesine getirilerek yaþça yaklaþýklýk bildirir:

O zaman henüz sekiz yaþlarýnda idi. 

Ýyelik üçüncü çoðul eki ve þahýs eki ile karýþtýrýlmamalýdýr.

Çocuklar (çoðul eki) annelerini (iyelik eki) bekliyorlar (þahýs eki).  

Hem isimlere hem de fiillere getirilen bir çekim ekidir:

Gelecek miydin? (fiile)

<P class=MsoNormal style="MARGI
*Bu Makale 242 defa okundu.