Dilimizde fiiller çekimli hâlde kullanýlýr. Ýkinci tekil þahýs emir çekimi hariç bütün fiiller çekim eki alarak kullanýlýr.  

¶Fiil çekim ekleri, fiil kök veya gövdelerine eklenerek, fiillerin zamanýný, yapýlýþ þeklini ve þahsýný belirtirler.  

Dilimizdeki fiil çekim eklerini þu þekilde sýnýflandýrabiliriz: 

1-Zaman ve þekil ekleri (haber ve dilek kipleri)
2-Þahýs ekleri
3-Soru eki
4-Ek-fiil

 Þimdi bunlarý tek tek inceleyelim. 

Dilimizde üç temel zaman vardýr:Geçmiþ zaman Þimdiki zaman Gelecek zaman 

Ama bütün zamanlarý içeren tasnif þudur: 

1-Geçmiþ zaman (Bilinen geçmiþ zaman ve öðrenilen geçmiþ zaman)
2-Þimdiki zaman
3-Gelecek zaman
ve bunlarýn hepsini kapsayan
4-Geniþ zaman 

Fiilde anlatýlan iþin, kýlýþýn, oluþun, hareketin, durumun[4] baðlý bulunduðu zamana fiilin zamaný denir. Haber kiplerinde de fiilin zamaný bildirilir. Yalnýz aþaðýda ele alýnacak olan zaman ekleri bazen kendi zamanlarýný belirtmeyebilirler; çekim eki olmaktan çýkabilirler veya anlam kaymasý sonucu baþka bir zamaný belirtebilirler[5]: 

hünkârbeðendi, geçmiþ (zaman), gelecek (zaman), okur yazar... (yapým eki görevinde)

Bir gün Hoca pazara çýkar. (çýkmýþ)... (anlam kaymasý) 

Bu altý zamaný ifade eden ekler þunlardýr: 

Fiil kök veya gövdesine gelerek görülen/þahit olunan ve bilinen geçmiþe ait bir iþin vb. anlatýlmasýný/hikâye edilmesini/haber verilmesini saðlar:

Geldim, okumadýn, yürüdü, koþtuk, söylediniz, aðladýlar... 

Diðer görevleri: 

Ýkilemeler kurar:Oldu bittiye getirdiler. 

Zaman bildirme iþlevini yitirip yapým eki olarak kullanýlabilir; sýfat ve isim olarak kullanýlan kelimeler türetir[6]:

Mirasyedi (adam), þýpsevdi, külbastý, imambayýldý, gecekondu, kaptýkaçtý... 

Fiil kök veya gövdesine gelerek görülmeyen/þahit olunmayan ve bilinmeyen geçmiþe ait, baþkasýndan duyulan bir iþin vb. anlatýlmasýný/nakledilmesini saðlar:

Uyumuþum, konuþmuþsun, sevmemiþ, durmuþuz, bilememiþsiniz, almýþlar... 

Diðer görevleri: 

Farz etme anlamý katar:

“Çay içen var mý?”, diyorlar. Ben de “evet, ben bir çay tiryakisiyim.” diyormuþum.  

Sonradan fark etme anlamý katar; baþkasýndan duyma söz konusu olmaz:

Dün çok yorulmuþum.

Teþekkür ederim, yemek güzel olmuþ. 

Anlam kaymasý sonucu –yor eki yerine de kullanýlmakta:

Nasýl bir þey aramýþtýnýz? 

Zaman anlamýný yitirip yapým eki (sýfat-fiil eki) olarak kullanýlabilir; sýfat-fiiller türetir; bu sýfat-filler sýfat olarak kullanýldýklarý gibi isimleþebilirler de[7]:

Baþlamýþ iþ, verilmiþ sadaka

geçmiþ (zaman), ermiþ (adam)...  

Fiil kök veya gövdesine gelerek hâlen yapýlmakta olan bir iþin vb. anlatýlmasýný/bildirilmesini saðlar:

Zil çalýyor.
Öðrenciler teneffüse çýkýyor.
Dünya dönüyor, zaman geçiyor, insanlýk geliþiyor, ama Türkiye... 

Fiil kök veya gövdesine gelerek daha sonra yapýlacak olan bir iþin vb. bildirilmesini saðlar:

Oraya gideceðim ve onu göreceðim.
Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler.
Ömrüm böyle esrarlý geçecek ses vermeden. 

Zaman anlamýný kaybedip yapým eki olarak da kullanýlýr; sýfat-filler yapar; bu sýfat-fiiller isimleþebilir:

Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsýn?
Buralar yaþanýlacak yerler deðil.
Geleceðini garantiye almalýsýn.
Alacaklý gibi duruyorsun.
Soðuk içecekler satýlýr mý burada?
Yakacaklarý yazdan hazýrlamalý. 

Fiil kök veya gövdesine gelerek söz konusu olan iþin vb. geçmiþ, þimdiki ve gelecek zamanlarýn tümüne ait olduðunun, yani her zaman tekrarlandýðýnýn bildirilmesini saðlar:

Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
Aðlarým, aðlatamam; hissederim, söyleyemem
Yaþ otuz beþ! yolun yarýsý eder. 

Hiç yolcusu yokmuþ gibi sessizce alýr yol;
Sallanmaz o kalkýþta ne mendil ne de bir kol. 

Her duvar, her kovukta þimdi niye
Bir büyük göz niyaz eder, aðlar
"Bitsin artýk bu gizli þüphe!" diye? 

Bu ek zaman anlamýný yitirip yapým eki olarak da kullanýlarak sýfat-fiiller yapar; bu sýfat-fiiller de isimleþebilir:

Benzer sorularý daha önce cevaplamýþtým.
Seninki çekilir dert deðil.
Okur yazar oraný sürekli artýyor.

Uyurgezer, uçaksavar, yanardöner, benzerleri... 

Geniþ zamanýn olumsuz çekiminde bu ekin kullanýmý biraz izah gerektirir. Bazý þahýslarda olumsuzluk ekinden sonra geniþ zaman eki gelmezken bazýlarýnda da “z” olarak kullanýlýr:

Gel-i-r-im›gel-me-m                     ek yok

Gel-i-r-sin›gel-me-z-sin                z

Gel-i-r›gel-me-z                            z

Gel-i-r-iz›gel-me-y-iz                    ek yok

Gel-i-r-siniz›gel-me-z-siniz           z

Gel-i-r-ler›gel-me-z-ler                 z 

Hiç yolcusu yokmuþ gibi sessizce alýr yol;
Sallanmaz o kalkýþta ne mendil ne de bir kol. 

Dilek kipleri, iþ, oluþu, kýlýþý, durumu ve hareketi zamana baðlý olmadan, tasarý ve dilekle ilgili olarak bildiren kiplerdir.  

Dilek kipleri dörde ayrýlýr:1-Dilek-þart kipi 2-Ýstek kipi 3-Gereklilik kipi 4-Emir kipi 

Bu kiplere ait ekler þunlardýr: 

Fiil kök veya gövdesine gelerek söz konusu olan iþin dileðe ve þarta baðlý olduðunun bildirilmesini saðlar:

Aðlarsa anam aðlar

Ýsterse, veririz.

Olursa bir þikâyet ölümden olsun.

Dönersem kahpeyim millet yolunda bir azîmetten

Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taþýna

Uzanýrken gece mehtabý getirsem yanýna

Bu son fasýldýr ey ömrüm, nasýl geçersen geç! 

Fiil kök veya gövdesine gelerek istek anlamý katar.

Bana sor sevgili kaari[8], sana ben söyleyeyim

Sonra bir yer bulup oturdum. Hadi bir sigara içeyim dedim

Bunu böyle bilesiniz.  

Nereye dikilmek istersen
Söyle seni oraya dikeyim! 

Fiil kök veya gövdesine gelerek iþin olmasý gerektiði anlamýný katar: 

Gül tenli, kor dudaklý, kömür gözlü, sürmeli...
Þeytan diyor ki sarmalý, yüz kere öpmeli.. 

Ya þevk içinde harap ol, ya aþk içinde gönül!
Ya lâle açmalýdýr göðsümüzde yahut gül. 

Hepsinin üstüne sevda sözleri söylemeliyim  

Fiil kök veya gövdesine gelerek ikinci ve onlarýn aracýlýðýyla da üçüncü þahýslara emir verilmesini saðlar.  

Birinci þahýslarýn emir çekimi olmadýðý gibi ikinci tekil þahsýn da çekimi olduðu hâlde eki yoktur:  

Aðla aðla Sakarya!
Ey vuslat! O aþýklarý efsununa ram et!
Ey tatlý ve ulvi gece! Yýllarca devam et! 

Bu yazýyý acele yazsýnlar!
Alýn, bunlarý da okuyun! 

¶Þahýs ekleri, fiili þahsa baðlayan; fiildeki iþi, kýlýþý, hareketi yapaný; oluþa ve duruma sahip olaný bildiren eklerdir.  

Þahýs eklerinin tekil ve çoðul þekilleri vardýr. 

Kiplere göre þahýs ekleri deðiþiklik gösterir; fiil kök veya gövdesinin ünlüyle veya ünsüzle bitiþine göre iki çeþit þahýs eki vardýr: 

1.      Þimdiki, gelecek, geniþ ve -miþ’li geçmiþ zamanlarla gereklilik ve dilek kiplerinde kullanýlan kiþi ekleri: 

-Ým, -sÝn, ---, -Ýz, -sÝnÝz, -lEr

bilir-im, bilir-sin, bilir, bilir-iz, bilir-siniz, bilir-ler

geliyor-um, alacak-sýnýz, olmuþ-lar, bilmeliy-iz, gide-sin 

2.      –di’li geçmiþ zamanla dilek-þart kipinde kullanýlan kiþi ekleri: 

-m, -n, ---, -k, -nÝz, -lEr

aldý-m, aldý-n, aldý, aldý-k, aldý-nýz, aldý-lar

alsa-m, alsa-n, alsa, alsa-k, alsa-nýz, alsa-lar 

Emir çekimi de ayrý eklerle yapýlýr:git-sin, gid-in(iz), git-sinler 

Fiil kök veya gövdelerine gelerek olumsuz çekimlerini yapar. Fiilin yapýlmadýðýný, iþin olmadýðýný bildirir. Bütün fillere gelebilir:

Gel-me-di, al-ma-dý, ver-mi-yor, ol-mu-yor, bil-me-meli, söyle-me!, dinle-me! 

Bazý durumlarda ekin ünlüsü daralýr:Gel-mi-yor, oku-mu-yor, sev-mi-yor... 

Soru eki isimlerden ve fiillerden sonra kullanýlabilir. Eklendiði kelimeden ayrý yazýlýr. ünlü uyumlarýna girer.

Aldýk mý?
Geldi mi?
Okudun mu?
Gördün mü? 

Soru anlamýnýn dýþýnda baþka görevlerde de kullanýlýr:  

Seçenek sunar:

Alýr mý almaz mý bilemem. 

Þart, koþul bildirir:

Buraya geldi mi tepesi atýyor.

Derslerine çalýþtý mý kazanýr.

Yollar kapandý mý gelemez. 

Zaman anlamý katar:

Hava bulutlandý mý yola çýkýn, dedi.

Buraya geldi mi size de uðrar. 

Þaþýrma, hayret, beklenmezlik bildirir; ünlem ifade eder:

Bir de onu karþýmda görmeyeyim mi!

Aniden babasýna rastlamasýn mý! 

Tehdit, korkutma bildirir:

Sopayý elime aldým mý görürsün.  

Fiile kesinlik anlamý katar:

Bakarsýn buraya uðrar mý uðrar.

Sizin iþinizi yaptý mý yaptý. 

Fiillerin birleþik zamanlý çekimlerini yapmayý saðlar: 

“imek” fiilinin ek olarak kullanýmýdýr. Genellikle bitiþik yazýlýr.

çalýþmýþ i-di-k›çalýþmýþtýk

okuyor i-se›okuyorsa

okuyor i-miþ-ler/okuyorlar imiþ›okuyorlarmýþ 

-di’li geçmiþ zamanýn hikâyesi, þartý; -miþ’li geçmiþ zamanýn hikâyesi, rivayeti, þartý; þimdiki zamanýn hikâyesi, rivayeti, þartý; gelecek zamanýn hikâyesi, rivayeti, þartý; geniþ zamanýn hikâyesi, rivayeti, þartý; dilek-þart kipinin hikâyesi, rivayeti; istek kipinin hikâyesi, rivayeti; gereklilik kipinin hikâyesi, rivayeti ve þartý ek-fiil alabilir. Bunlar filler konusunda ayrýntýsýyla iþlenecektir.

*Bu Makale 818 defa okundu.